WPROWADZENIE DO SEMINARIUM ON-LINE (listopad 2025)

w nawiązaniu do wprowadzenia Jadwigi Tryzno

Temat: MKA w kontekście historii i teorii książki artystycznej – perspektywy badawcze

Celem tego seminarium jest sformułowanie i doprecyzowanie pytań badawczych dotyczących z jednej strony teorii i historii książki artystycznej – nowej formy intermedialnej, która została skonceptualizowana jako odrębne zjawisko w polu sztuki w XX wieku oraz zjawisk pokrewnych, takich jak liberatura, literatura multimodalna, technoteksty oraz inne hybyrydyczne, multimodalne/intermedialne dzieła sztuki i działania artystyczne traktujące słowo, czy też język, jako jedną z kluczowych modalności lub też kontekst, w którym domaga się ono odczytania. 

Z drugiej strony pytania badawcze będą też dotyczyć relacji między powiązanymi ze sobą ideami: correspondance des arts, Gesamtkunstwerk, „dziełem totalnym”, czy syntezą sztuk w kontekście książki artystycznej oraz pokrewnych praktyk i poetyk w obrębie literatury: liberatura, literatura multimodalna, technoteksty.

Drugim celem jest zbadanie funkcji Muzeum Książki Artystycznej poprzez:

1/ zbadanie historii MKA i udokumentowanie jej (np. w formie monografii) pod kątem kształtowania się konkretnych funkcji wypełnianych obecnie przez Muzeum

2/ analizę porównawczą: porównując MKA do innych instytucji zajmujących się gromadzeniem, udostępnianiem, prezentowaniem i badaniem książek artystycznych.

Trzecim celem jest wypracowanie praktycznych wskazówek i rekomendacji zarówno dla samego Muzeum, a także organów je prowadzących i finansujących.

Działania prowadzące do osiągniecia tych celów mają charakter badań podstawowych z zakresu historii i teorii kultury, sztuki i literatury. Z jednej strony mogą przynieść efekt w postaci doprecyzowania, uporządkowania, a być może wypracowania nowych narzędzi badawczych: koncepcji, siatki pojęciowej i terminologicznej służącej do opisywania, klasyfikowania i interpretowania książek artystycznych i pokrewnych im dzieł z obszaru literatury czy sztuki intermediów. Punktem wyjścia do  naszej refleksji będzie zatem piąta z funkcji określonych przez Jadwigę Tryzno jako interpretacyjna.

Zakres badań obejmowałby również kwestie materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, bowiem MKA zgromadziło i wciąż poszrza unikalny zbiór polskiej sztuki książki, a także transferu kultury i wiedzy: ponieważ działalność MKA i związanej z nią grupy artystycznej miała charakter ponadlokalny i międzynarodowy (współpraca i wymiana doświadczeń z twórcami z zagranicy).Jednym z etapów badań może być porównanie z instytucjami działającymi w Niemczech, Wielkiej Brytanii czy Francji, skąd wywodzą się członkowie sieci badawczej „Das Buch als erweiterter Kunst- und Kommunikationsraum”. W tym momencie istotne będzie przeanalizowanie, czy i w jaki sposób porównywane przez nas instytucje wypełniają pozostałe cztery funkcje: muzealniczą, konserwatorską, edukacyjną i twórczą. Ostatnim etapem, mającym charakter badań stosowanych, byłoby sformułowanie wskazówek, zaleceń i rekomendacji dla MKA na podstawie przeprowadzonych analiz porównawczych.

Przeszłość/Przyszłość Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi. Refleksje

Niełatwo dziś mówić o potrzebie istnienia czegokolwiek, co nie przynosi natychmiastowego zysku. Tym bardziej o miejscu, w którym czas płynie inaczej – w rytmie przyrody w parku, pór roku i subtelnej ciszy zecerni. A jednak są takie przestrzenie, które trwają nie dlatego, że ktoś im na to pozwala, lecz dlatego, że świat nie umiał ich do końca zniszczyć. Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi należy właśnie do tego rodzaju miejsc. Powstało z bezinteresowności i troski – nie z projektu, nie z dotacji, nie z nakazu. Z potrzeby
zachowania pamięci o druku jako czynności poznawczej, a nie przemysłowej. Nie jest to muzeum w klasycznym sensie: to żyjący organizm, w którym eksponaty nie leżą za szybą, lecz codziennie uczestniczą w pracy i w życiu codziennym miejsca. Czcionki, matryce,
maszyny, farby, papiery – wszystko to wciąż działa, wydaje dźwięk, pachnie metalem i kurzem, farbą, benzyną i naftą. To niepowtarzalny zapach drukarni. Nie jest to rekonstrukcja przeszłości, lecz trwanie pewnego sposobu myślenia o świecie.
Przez lata obserwowałem, jak to miejsce żyje. Nie jak instytucja, lecz jak warsztat – zawsze żywiołowy, elastyczny, czasem chaotyczny, zawsze uczciwy wobec materii. Jego początkiem nie była ambicja, lecz bezinteresowność i chęć drukowania. Paweł należał do ludzi, którzy posiadali umiejętność cieszenia się z pracy. Tryzno, współtwórca Muzeum, człowiek, któryrozumiał technikę jako formę filozofii – przedłużenie logiki – zebrał wokół siebie ludzi z różnych światów: drukarzy, grafików, poetów, konserwatorów, szaleńców i uczniów. Nie kierowała nim chęć posiadania, lecz lęk przed zanikaniem. Zrozumiał, że jeśli coś przestaje działać, to znika nie tylko przedmiot, ale i język, w którym te rzeczy przemawiają. Zaniechanie pozbawia nas cennych wrażliwości. Dlatego wszystko, co można było uratować
– czcionki, prasy, formy, przyrządy – zachowywał, naprawiał, uruchamiał. Nie był kolekcjonerem, był strażnikiem ciągłości.
Drukarnia w piwnicy willi Grohmana to nie zaplecze muzeum. To jego serce. Tam, gdzie inni widzą kurz drukarni i zecerni, Tryzno widział porządek i sens. Praca przy bostonce była dla niego czymś więcej niż czynnością – była świetną zabawą, wyzwaniem, polem do eksperymentu i lekcją uwagi. Nie znosił pośpiechu, powtarzał: „pierwszy tysiąc jest najtrudniejszy – potem z górki”. Wiedział, że żadna praca ręczna nie jest tylko powtarzaniem gestów; wymaga namysłu, sensu, dostosowania czynności do sytuacji. Maszyny, które uratował, mają swoje biografie. Wśród nich prasa FAG – szwajcarska, ciężka, dokładna, o formacie B0. Przez dekady służyła w Łódzkich Zakładach Graficznych, później przeznaczono ją do likwidacji. Tryzno zabrał ją jak wiele innych i uratował: rozebrał, oczyścił, złożył na nowo. Nie po to, by pokazywać, ale po to, by drukować. Dziś to jedyny czynny egzemplarz tego typu w Polsce.
Na tej maszynie powstawały książki, które dziś można by uznać za anachroniczne – drukowane ręcznie, w małych nakładach, złożone w całości w MKA. Jedną z nich był projekt „Zdarzenia na Brygu Banbury”, opracowany przez Martę Kosiewicz. Pracowaliśmy nad nim przez rok. FAG B0 to bardzo imponująca i wymagająca maszyna – farba, nacisk, docisk, błędy w składzie, wszystko było widoczne natychmiast. Nie dało się ukryć niedoskonałości.

Drukarnia jest jak zwierciadło – pokazuje dokładnie to, co się robi. Dzięki takim doświadczeniom młodsze pokolenie może rozumieć, czym jest realna praca z materią tekstu. Nie cyfrowa, nie wirtualna, lecz taka, w której wszystko ma ciężar i zapach.
Po śmierci Janusza Tryzny wiele z tych oczywistych rzeczy przestało być oczywiste. Warsztat wymagał ponownego odczytania. To, co wcześniej działało „samo”, okazało się siecią precyzyjnych decyzji i intuicji, które należało zrozumieć na nowo. Nie było już kogo
zapytać. Wtedy przyjechał John Cornelius – drukarz, typograf, człowiek, który jest jednym z najwspanialszych rzemieślników, jakich znam. Razem z Piotrem Wilkockim uruchomił odlewnię, dolewając nam dwie szuflady brakujących czcionek. Wróciły zapachy i ruch, to było bardzo miłe spotkanie. John przyjeżdża czasem z Holandii i zostaje na kilka tygodni. Potem znowu znika. Zawsze będzie dla nas punktem odniesienia w naszej pracy. Takich ludzi do Łodzi przyciągał zawsze Tryzno – miał dar łączenia światów.
Warto w tym miejscu wspomnieć o Andrzeju Tomaszewskim – typografie, wykładowcy, gawędziarzu, człowieku o encyklopedycznej wiedzy i niepodrabialnej kulturze słowa. Jest z Muzeum od samych jego początków, przyjacielem i towarzyszem MKA. Jego obecność była i jest formą ciągłej rozmowy o typografii: o tym, że pismo to nie tylko system znaków, lecz sposób myślenia o przestrzeni. Tomaszewski potrafi mówić o książkach tak, jak inni mówią o ludziach – z czułością, humorem i precyzją. Wokół Tryznów i MKA powstało środowisko ludzi zaangażowanych w sztukę książki artystycznej.
Dzięki nim MKA stało się miejscem spotkań. Nie festiwalem, nie eventem, ale prawdziwym spotkaniem – przy stole w kuchni, przy prasie, przy filiżance kawy, wśród dźwięku i zapachu ogrodu. Ludzie z Francji, Niemiec, Holandii, Stanów przyjeżdżali nie dla egzotyki, ale po to, by zrozumieć, że książka wciąż może być czynnością wspólną. Nie projektem graficznym, nie produktem, ale zdarzeniem.
W ostatnich latach pracowaliśmy także przy filmie, którego akcja toczyła się w latach trzydziestych. Rekonstrukcja drukarni z tamtej epoki okazała się zadaniem zaskakująco trudnym. Scenografowie mieli swoje wyobrażenia, my swoje. Rzeczywistość była inna –
wymagała improwizacji. Musieliśmy im to pokazać. Zbudowaliśmy matryce pierwszej strony fikcyjnej gazety. Każdy szczegół musiał działać – nawet jeśli kamera tego nie uchwyci. Filmowcy byli bardzo zadowoleni.
Dziś muzeum działa pod kierunkiem Jadwigi Tryzno, z tą samą powagą i szacunkiem, z jakimi powstawało. Nie ma tu miejsca na mitologizację. To codzienna praca: całość w ruchu, uporządkować archiwum, przekazać wiedzę dalej. To właśnie dzięki niej warsztat nie stał się grobowcem wspomnień, ale pozostał czynną drukarnią. Nie trzeba wiele – trochę miejsca, trochę światła, trochę uwagi. Reszta dzieje się sama, jeśli jest sens. Trudno dziś wytłumaczyć, dlaczego to miejsce powinno trwać. Nie produkuje masowo, nie
zarabia, nie poddaje się łatwym kategoriom „kultury kreatywnej”. A jednak to tutaj można zrozumieć, czym naprawdę jest praca z pamięcią. Nie chodzi o konserwację, lecz o praktykę.
Książka, czcionka, prasa – to nie symbole, ale narzędzia do myślenia o tym, jak człowiek przetwarza czas. Każdy odlewany znak, każdy ślad farby, każda niedoskonałość to mikrohistoria ludzkiego wysiłku. Zamknięcie takiego miejsca byłoby równoznaczne z wymazaniem sposobu patrzenia, w którym sens i materia pozostają jednym.

Muzeum Książki Artystycznej nie jest projektem do ukończenia. Nie ma końca, bo nie dotyczy tylko przeszłości. Jego istnienie jest argumentem samym w sobie – dowodem, że można budować kulturę na zaufaniu, pracy i cierpliwości. W świecie przyspieszonym, w którym wiedza traci ciężar, a przedmioty stają się natychmiast odpadami, takie miejsca przypominają, że istnienie wymaga wysiłku. Nie spektaklu, nie efektu, lecz codziennego,
powolnego trwania.

Książka artystyczna. Kolekcja. Muzeum

W początkach lat dziewięćdziesiątych objęłam prowadzenie Galerii Salon Art w Okręgu Warszawskim ZPAP. W rozmowach z artystami – projektantami grafiki książkowej – szybko uświadomiłam sobie, jak pilna jest potrzeba szerokiej promocji polskiej twórczości na rynku wydawniczym, zarówno krajowym, jak i zagranicznym. Sytuację komplikowała dominacja przedruków zagranicznych, podczas gdy wielu polskich artystów współpracowało już z renomowanymi wydawnictwami na świecie.

Równolegle z organizacją licznych wystaw indywidualnych i zbiorowych w Salonie Art rozpoczęłam realizację wieloletniego programu cyklicznych, promocyjnych prezentacji krajowych i zagranicznych, które wkrótce zyskały nazwę Sztuki Książki Artystycznej i Ilustracji. Poszukując partnerów do tego przedsięwzięcia, znalazłam ich przede wszystkim w Jadwidze i Pawle Tryznach — twórcach Muzeum Książki Artystycznej i wybitnych kreatorach dzieł w tej dziedzinie. Zawdzięczam im bardzo wiele: od kontaktów z artystami i galeriami, przez udział w wspólnych projektach, po ogromne poszerzenie wiedzy o sztuce książki. Państwo Tryznowie współtworzyli kolejne edycje Sztuki Książki w sposób wszechstronny, m.in. projektując i drukując katalogi wielokrotnie nagradzane w konkursie Najpiękniejsza Książka Roku.

Do grona szczególnie ważnych współautorów tego przedsięwzięcia należy Radosław Nowakowski – artysta książki, tłumacz, muzyk i współkurator wielu zagranicznych wystaw. Nie sposób również pominąć znaczącego wkładu Krystyny Lipki-Sztarbałło, która wspierała projekty zwłaszcza w obszarze ilustracji i programów edukacyjnych.

Raz jeszcze chcę podkreślić wybitną rolę państwa Tryznów w nawiązywaniu kontaktów ze znanymi ośrodkami kultury i nauki w Europie, m.in. w Danii, Irlandii, Holandii i Niemczech, a także na świecie – od renomowanego Uniwersytetu Stanford po instytucje w Japonii, Korei Południowej i Nowym Jorku.

Problemy organizacyjne i zmiany personalne w kolejnych zarządach OW ZPAP, a także niejednoznaczny stosunek władz do Sztuki Książki, przyczyniły się do jeszcze ściślejszej współpracy z Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi. To właśnie tam zrealizowano m.in. mój projekt Księga 2000, a także przyjęto bogaty zbiór prac pochodzących z różnych edycji Sztuki Książki. Kolekcja przekazana do Muzeum obejmuje różnorodne obiekty – książki, ilustracje i formy artystyczne – które następnie były prezentowane w Polsce i za granicą.

Na dorobek Muzeum w zakresie edukacji i promocji wciąż mało znanej, autorskiej książki artystycznej składa się dziewięć edycji międzynarodowego festiwalu, z których większość poświęcona była określonym tematom, takim jak czas, wędrówka czy korespondencja. Łącznie zorganizowano około 250 wystaw w kraju i poza jego granicami, z udziałem wybitnych twórców z całego świata, w tym artystów polonijnych, którzy wielokrotnie podkreślali radość z możliwości prezentowania swoich prac w Polsce. Festiwalowi towarzyszyły liczne nagrody honorowe i wyróżnienia przyznawane przez jury oraz różne instytucje. Ważnym aspektem przedsięwzięcia była także edukacja. Oprócz publikacji i katalogów powołano jury dziecięce, które samodzielnie oceniało prace artystów. Zaskakująco oryginalne opinie najmłodszych jurorów stały się jednym z najbardziej inspirujących elementów projektu.

PRZESZŁOŚĆ I PRZYSZŁOŚĆ MKA

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

Pobierz prezentację w języku angielskim (pdf):

ABSTRAKT
Muzeum Książki Artystycznej zostało otwarte w 1993 r. w willi Henryka Grohmana przy ul. Tymienieckiego 24 w Łodzi przez prywatną Fundację Correspondance des Arts. Historia miejsca i brak prawa własności do siedziby muzeum zdeterminowały całą przeszłość MKA.
Obrazuje to książka artystyczna pt. TYGRYS. Mimo ciągłej walki o uzyskanie statusu legalnie działającej organizacji pożytku publicznego, udało się MKA sporo osiągnąć na różnych polach jej działalności. Do najważniejszych należy twórczość artystyczna fundatorów muzeum i równoległa zdolność pełnienia 5 podstawowych funkcji muzealnych. Prezentacja wskazuje co „stare” MKA może zaliczyć do swoich sukcesów. „Nowe” MKA, które udało się powołać wspólnie z Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 2022 r. miało zapewnić remont zabytkowej siedziby MKA i dalszy rozwój muzeum, zasilany państwowym budżetem. Po roku nadzieje z tym związane prysły. W połowie 2025 r. MKiDN wypowiedziało umowę o współprowadzeniu muzeum z Fundacją CdA i wyraziło tylko wolę
samodzielnego prowadzenia państwowej instytucji kultury pod dotychczasową nazwą – Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi. Fundacja Cda podtrzymała dotychczasowe umowy depozytów zbiorów (decydujących dla istnienia muzeum) oraz zaoferowała MKiDN sprzedaż cennej kolekcji matryc do odlewania czcionek, co umożliwiłoby jej stworzenie tzw. WARSZTATÓW SZTUKI KSIĄŻKI, wyposażonych w urządzenia „starych i nowych” technologii . Warsztaty takie są niezbędne dla potrzeb edukacyjnych i twórczych w dziedzinie SZTUKI KSIĄŻKI i szczególnie KSIĄŻKI ARTYSTYCZNEJ. Przyszłość MKA – to czas niepewności do końca 2025, w którym rozstrzygnie się jego los w latach następnych. SEMINARIUM „5 w 1”może pomóc MKA tę niepewność oswoić i wskazać racjonalne drogi wyjścia z kryzysu.

CZĘŚĆ I – PRZESZŁOŚĆ MUZEUM

1. Prehistoria MKA 1980-1993:
   a/ wydawnictwo CdA,
   b/ Fundacja CdA,
   c/ CorreStudio.
2. STARE MUZEUM 1993-2022:
   a/ nazwa MKA, otwarcie i misja, priorytety,
   b/ książki CdA: kodeksy, obiekty, instalacje, projekty,
   c/ siedziba, problemy, walka, TYGRYS,
   d/ status formalny, uznanie, publiczność.
3. OSIĄGNIĘCIA „STAREGO MKA”:
   a/ przetrwanie 30 lat i sukcesy tego okresu:
   – twórcza reakcja na przełom ustrojowy (brak cenzury),
   – utrzymanie ciągłości książki artystycznej z przedwojenną sztuką książki,
   – pionierstwo w inicjowaniu i kolekcjonowaniu książki artystycznej w Polsce,
   – azyl dla urządzeń techniki Gutenberga (kolekcja unikalnych matryc),
   – powiązanie twórczości w dziedzinie sztuki książki z techniką Gutenberga,
   – spektakularne projekty: za granicą i w Polsce,
   – otwartość „przyjaznego miejsca”,
   b/ nagrody i medale.

CZĘŚĆ II – PRZYSZŁOŚĆ MUZEUM

4. NOWE MUZEUM : 2023-2025
   a/ dobre strony hybrydowej organizacji z punktu widzenia Fundacji CdA,
   b/ złe strony hybrydowej organizacji z punktu widzenia Fundacji CdA.
5. STAN AKTUALNY
   a/ kryzys współzarządzania MKA przez MKiDN i Fundację CdA,
   b/ „rządy” drugiego dyrektora MKA,
   c/ wypowiedzenie przez MKiDN Umowy z 2022 r.,
   d/ brak koncepcji „państwowego muzeum”.
6. WIZJA IDEALNEGO MKA:
   A/ Założenia wizji:
   a/ tożsamość i samodzielność MKA,
   b/ inkluzywna i holistyczna definicja pojęcia „książka artystyczna”,
   c/ realizacja idei „korespondencji sztuk” w sztuce książki,
   d/ ochrona zabytków materialnych (siedziby) i niematerialnych (techniki, kultury),
   e/ rozwój sztuki książki łączący „stare z nowym” w dziedzinie twórczości artystycznej,
   f/ wspólnotowość artystów i publiczności.
   B/ Przestrzeń realizacji wizji:
   – willa Henryka Grohmana po remoncie i adaptacji przechowuje i eksponuje zbiory książek i druków artystycznych z własnych kolekcji – w tym europejskiej kolekcji grafiki międzywojennej Henryka Grohmana; odbywają się w niej wydarzenia z zakresu „korespondencji sztuk”,
   – galeria w Kamienicy pod Gutenbergiem oraz współpracująca z nią Księgarnia ŚWIATOWID służą do wystaw czasowych, łączących książkę artystyczną z drukiem artystycznym, technikę Gutenberga z technikami cyfrowymi, design z pracą ręczną, itp.,
   – wozownia fabryki Henryka Grohmana po remoncie i adaptacji jest przeznaczona na WARSZTATY SZTUKI KSIĄŻKI, prowadzone przez Fundację CdA; adresowane do artystów i specjalistów nowych technologii,
   – szwajcarka fabryki Henryka Grohmana jest budynkiem administracyjnym MKA oraz służy promocji działalności MKA poprzez „warsztaty dla publiczności”, „showroom/sklep”, itp.,
   – park przy Willi Henryka Grohmana służy inspiracji artystycznej, integracji artystów i publiczności, wspólnotowości środowiska MKA.

Kolekcja Polskiej Książki Artystycznej oraz organizacja wystaw czasowych w Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi, spotkania z artystami w latach 2023-2025

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

ABSTRAKT
Wystąpienie poświęcone jest genezie, strukturze i misji Kolekcji Polskiej Książki Artystycznej. Referat ukazuje rozwój kolekcji od stworzenia Muzeum przez Fundację Correspondance des Arts w 1993, po jej współczesne oblicze – interdyscyplinarne i międzynarodowe, a także program wystaw i wydarzeń organizowanych przez Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi w latach jego współprowadzenia przez Fundację CdA i MKiDN: 2023–2025.

Wystąpienie przedstawia typologię książki artystycznej, obejmującą formy kodeksowe, obiektowe, fotograficzne, liberackie i zinowe, wskazując na ich znaczenie jako mediów artystycznych łączących słowo, obraz i materię. Analiza programu muzeum pokazuje, że jest ono miejscem intensywnej działalności wystawienniczej, eksperymentalnej i edukacyjnej, w którym spotykają się artyści, projektanci i badacze.

W konkluzji podkreślono potrzebę zachowania niezależności instytucjonalnej MKA, której elastyczna struktura i międzynarodowa sieć współpracy warunkują dalszy rozwój. Muzeum jawi się jako centrum refleksji nad współczesną książką artystyczną – przestrzeń, gdzie tradycja Gutenberga spotyka się z cyfrowym eksperymentem, a sztuka książki staje się metaforą utrwalania pamięci i twórczości.

1. Muzeum Książki Artystycznej (MKA) w Łodzi jest ośrodkiem gromadzącym, dokumentującym i promującym oraz prowadzącym namysł naukowy nad książką artystyczną jako autonomiczną dziedzinę sztuki, łączącą tradycję druku z nowoczesnym designem, typografią i eksperymentem wizualnym.
2. Działanie Muzeum inspiruje się ideą KORESPONDENCJI SZTUK (literatury, grafiki, muzyki, performansu, szlachetnych technik drukarskich oraz współczesnych cyfrowych).
3. Kolekcja Polskiej Książki Artystycznej obejmuje ponad 1000 dzieł – od unikatowych książek artystycznych po ziny, książki fotograficzne i książkę obiektową.
4. Typologia kolekcji (po części zainspirowaną terminologią Clive’a Phillpota) obejmuje m.in. obiektowe – book objects, unikatowe – book works, nakładowe – just books;, w tym ziny, książki fotograficzne, prekodeksy oraz książki dziecięce.
5. Lata 2023–2025 to okres intensywnego programu wystawienniczego (ok. 30 wystaw i wydarzeń), łączącego twórców polskich i zagranicznych, tradycję typografii Gutenberga z nowymi technologiami.

ZBIORY MASZYN i URZĄDZEŃ EPOKI GUTENBERGA

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

ABSTRAKT
Drugą najważniejszą kolekcją MKA, obok kolekcji książek artystycznych, jest zespół maszyn, urządzeń i narzędzi tworzących warsztat tradycyjnych technik druku i produkcji książki – czyli warsztat techniki Gutenberga.
Zbiór ten powstawał na przestrzeni wielu lat, lecz nie z chęci kolekcjonowania zabytków techniki drukarskiej, tylko jako zaplecze twórczości w dziedzinie książki artystycznej – w odpowiedzi na realne lub projektowane potrzeby warsztatowe.
Maszyny, miały być wykorzystywane do uprawiania sztuki w tradycyjnych, a dziś już „szlachetnych”, technikach drukarskich, introligatorskich i papierniczych, a nie tylko stanowić ekspozycję. Z tą myślą kształtowany był profil tej kolekcji – różne rodzaje i typy maszyn i urządzeń uzupełniają się, żeby być zapleczem dla całej różnorodności form druków i nakładów, a tym samym pozwalać na swobodę twórczą. Tym samym typowe funkcje konserwatorskie, ekspozycyjne i prezentacyjne Muzeum poszerzone
są o wspieranie i prowadzenie działalności twórczej.
Wyjątkiem w kolekcji jest unikalny na skalę kraju zbiór historycznych matryc do odlewania czcionek, zawierający oryginalne wzorce krojów pisma drukarskiego, a którego historia sięga końca XIX wieku, wraz z maszynami odlewniczymi z epoki.
Pozyskany był przez Muzeum, co uratowało go przez zniszczeniem, w celu ratowania narodowego dziedzictwa. Celowe może być jego wykorzystanie w inny, niż pierwotny sposób.

Struktura kolekcji:

1. Warsztat typograficzny.
   a) warsztat zecerski ręczny (czcionki metalowe i justunek, czcionki drewniane; narzędzia i przybory),
   b) warsztat drukarski (prasy ręczne, nożne, elektryczne),
   c) warsztat odlewniczy (linotyp, monotypy, tradycyjna odlewnia czcionek; matryce do produkcji czcionek),
   d) warsztat produkcji czcionek drewnianych.
2. Warsztat introligatorski.
3. Warsztat papierniczy.

Interdyscyplinarne projekty MKA w obszarze intermediów i we współpracy instytucjonalnej

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

ABSTRAKT
Od 1993 r. Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi przez 30 lat swojego istnienia, od trzech
lat państwowa instytucja kultury, zrealizowało szereg projektów o charakterze interdyscyplinarnym i międzynarodowym w obszarze intermediów (korespondencji sztuk).
Ten wielowymiarowy charakter działalności muzeum prezentuje wachlarz działań: wystawienniczych związanych z kolekcją książek artystycznych, edukacyjnych, animacyjnych i przede wszystkim artystycznych w obszarze sztuki książki.
Od udziału w 2000 roku w Targach Książki we Frankfurcie nad Menem z instalacją „skryptorium/komputerium”, przez odnalezienie, cyfrową rewitalizację i upowszechnienie przedwojennej czcionki „Brygada” w 100-lecie niepodległości Polski, po projekty artystyczne związane z dziełami wybitnych postaci literatury oraz interdyscyplinarne wydarzenia we współpracy z lokalnymi instytucjami i Uniwersytetem Łódzkim – muzeum konsekwentnie realizuje swój program upowszechniania sztuki książki w wymiarze lokalnym i globalnym. Do wymienionych wyżej przedsięwzięć należy zaliczyć także: realizację artystyczną „Studnia” zrealizowaną na otwarcie nowej siedziby Biblioteki Aleksandryjskiej w 2002 roku; publikację w tradycyjnej technice druku wraz z grafikami wyboru wierszy polskiej noblistki Wisławy Szymborskiej pt. „Możność utrwalania” we współpracy z Fundacją Wisławy Szymborskiej w roku 2023.
Prezentacja wybranych dokonań muzeum, oprócz aspektu interdyscyplinarności, określającego powyższe projekty, pozwala również wskazać istotny aspekt sieciowania rozmaitych instytucji i podmiotów pod kątem współpracy międzynarodowej i lokalnej. Ich charakterystyka umożliwia wskazanie obszarów działalności muzeum, które wymagają dalszego rozwoju, stymulacji i odpowiedniego finansowania.

1. Interdyscyplinarność w obszarze sztuki książki w wymiarze projektów i wydarzeń kulturalnych w latach 1993-2025.
2. Sieciowanie instytucji międzynarodowych i krajowych oraz wspólne działania na lata 2026-2030:
   – wymiar naukowy: seminaria, konferencje, wizyty studyjne,
   – wymiar artystyczno-kulturalny: rezydencje, festiwale, wizyty studyjne,
   – artystyczne projekty wieloletnie (rezydencje, wizyty studyjne, działania artystyczne) w oparciu o wieloletnie finansowanie,
   – wielojęzyczne wydawnictwa i działania około-wydawnicze,
   – Kongres Książki Artystycznej,
   – Międzynarodowy Festiwal Sztuki Książki.
3. Przegląd strategii działania muzeum i opracowanie wieloletniego programu działania na lata 2026-2030.

PROJEKTY DYGITALIZACJI

ABSTRAKT
Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi, znane z pielęgnowania tradycji typograficznych i introligatorskich, posiada ogromne zbiory książek artystycznych, matryc krojów pisma oraz urządzeń stosowanych w tradycyjnych technikach drukarskich. 
Potrzeba digitalizacji tych zbiorów wynika z ich delikatności – książki te są często unikatowe, podatne na uszkodzenia mechaniczne i degradację materiałów.
Cyfryzacja pozwala na zachowanie ich w formie wirtualnej, ułatwiając badania nad ewolucją sztuki książki, a także udostępnianie w celach edukacyjnych, np. poprzez warsztaty typograficzne.
W roku 2018 oraz w 2022 Muzeum Książki Artystycznej zrealizowało już ambitne projekty digitalizacji matryc krojów pisma Brygada, Wisła i Szkolne oraz części maszyn w ramach programu „Kultura Cyfrowa” Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Przy czym Brygada została zdigitalizowana i zrewitalizowana aż do formy fontu, która pozwala na jej używanie współczesnymi narzędziami do składu i projektowania graficznego.

Warto ten proces kontynuować dla pozostałych matryc krojów pisma, które nie mają odzwierciedlenia w świecie cyfrowym.

1.  Digitalizacja kolekcji książek artystycznych.

Książki artystyczne w zbiorach MKA to różnorodna kolekcja współczesnych dzieł polskich i zagranicznych artystów, obejmująca pozycje w autorskich oprawach, ilustrowane grafikami warsztatowymi, kaligrafowane, drukowane cyfrowo lub offsetowo, a także obiekty rzeźbiarskie, instalacje czy asamblaże. Wiele z nich nawiązuje do tradycji kodeksu, ale wykorzystuje nietypowe materiały, jak ręcznie czerpany papier, wyszywane elementy czy techniki bez słów. Potrzeba digitalizacji tych zbiorów wynika z ich delikatności – książki te są często unikatowe, podatne na uszkodzenia mechaniczne i degradację materiałów. Cyfryzacja pozwala na zachowanie ich w formie wirtualnej, ułatwiając badania nad ewolucją sztuki książki, a także udostępnianie w celach edukacyjnych, np. poprzez warsztaty typograficzne.
Techniki digitalizacji książek artystycznych skupiają się na nieinwazyjnych metodach, aby uniknąć ryzyka uszkodzenia oryginałów.
Ze względu na bogactwo form książek stosowanych przez artystów należy zastosować odpowiednie metody digitalizacyjne:
– dla książek “codex”owych należy zastosować skanery typu V-shaped skanujące poprzez wykonywanie zdjęć wys. rozdz. całych stron,
– dla obiektów książkowych i form przestrzennych stosujemy w wielu ujęciach (fotografia 360 stopni)
lub fotogrametrię, tworzącą modele 3D na podstawie serii zdjęć.
– do książek w zwojach lub harmonijkach leporello serię płaskich fotografii wysokiej rozdzielczości połączonych w długie panoramy oraz fotografia z zachowaniem pierwotnej formy zwoju lub harmonijki.

Proces digitalizacji powinien zostać połączony z wcześniejszym procesem konserwacji i naprawy ubytków jak to było wykonane w przypadku książki “Długi marsz” umieszczonej w podeszwie butów, autorstwa Magdaleny Haras. której konserwację przeprowadziła mgr Aleksandra Ćwikowska w Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu.

2. Digitalizacja matryc do odlewania czcionek oraz klisz autotypicznych.

Techniki digitalizacji matryc jako drobnych obiektów skupiają się na ich trójwymiarowej naturze, co wymaga zaawansowanych metod.
Podstawą zgodnie z Katalogiem dobrych praktyk digitalizacyjnych  opublikowanym przez MKiDN jest makrofotografia 2D w wysokiej rozdzielczości lub/i skanowanie 3D za pomocą skanerów laserowych lub strukturalnego światła,  które tworzą precyzyjne modele cyfrowe, odwzorowujące kształt, teksturę, wraz z  detalami.
 W MKA prowadzonej przez Fundację CdA w latach 2018 oraz 2022 w ten sposób już zdigitalizowano niektóre matryce,  kroje pisma Wisła i Szkolne, co pozwala na ich dalsze konwertowanie do fontów, tak jak zrobiono to kompleksowo z matrycami kroju pisma Brygada w 2018 roku, który stał się finalnie ogólnodostępnym fontem (czcionką komputerową) Brygada 1918. Wśród zbiorów matryc znajdują się niemal 100-letnie, unikatowe, miedziane matryce hebrajskiego kroju pisma Chaim projektu Jan Levitta (1928 rok) o nietypowym rozmiarze, bo aż 120 pkt, rzadko występującym w tradycyjnych metalowych czcionkach, odlewanych zazwyczaj do rozmiaru 72 pkt.

Kolejnym cennym zbiorem wartym cyfryzacji jest kolekcja cynkotypii; akwatint i akwafort, miedziorytów dawnych zdjęć przemysłowej tkanki Łodzi, exlibrisów i wielu ilustracji.

Efektem digitalizacji są pliki TIFF i RAW wysokiej rozdzielczości lub modele 3D – OBJ. Umożliwiające dalszą pracę z nimi i możliwość wykonania modeli kopii przez druk 3D. Gotowa baza skanów powinna zostać umieszczona w cyfrowych repozytoriach jak Europeana oraz NIMOZ.
Wiele z zachowanych matryc wymaga dogłębnego przygotowania do procesu digitalizacji przez umycie w myjkach ultradźwiękowych i środkach antykorozyjnych oraz zabezpieczenia przed warunkami zewnętrznymi.

3. Digitalizacja maszyn techniki gutenbergowskiej.

Do tego typu zbiorów należy zastosować skanowanie laserowe 3D tworzące chmurę punktów i finalnie po oteksturowaniu z serii zdjęć  pliki 3D OBJ wysokiej rozdzielczości pozwalające na obracanie i oglądanie obiektu z każdej strony z możliwością wnikliwej analizy konstrukcji i wykonania.

WARSZTATY MKA

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

ABSTRAKT
Warsztaty zecerskie organizowane w Muzeum Książki Artystycznej stanowią unikalną okazję do zgłębiania tajników tradycyjnego rzemiosła drukarskiego, które przez wieki stanowiło fundament tworzenia książek. Celem zajęć jest przede wszystkim edukacja młodzieży, dzieci oraz różnych grup odbiorców oferty edukacyjnej MKA w zakresie zecerstwa, które, mimo że jest często zapomnianą sztuką, ma ogromne znaczenie dla zrozumienia historii druku i rozwoju literatury. Warsztaty oferują uczestnikom praktyczne doświadczenie w zakresie układania tekstu, doboru krojów czcionek, a także technik druku ręcznego.

Funkcja edukacyjna warsztatów nie polega jedynie na przyswajaniu wiedzy teoretycznej, ale również na rozwijaniu umiejętności manualnych, które przyczyniają się do lepszego rozumienia procesu tworzenia książek i estetyki typograficznej. W kontekście młodszych uczestników, warsztaty stanowią doskonałą okazję do rozwijania kreatywności i są wprowadzeniem w świat sztuki graficznej. Dla dorosłych uczestników oferują poznanie tradycji związanych z drukiem, a także możliwość współczesnego wykorzystywania tych technik w projektach artystycznych.

Warsztaty zecerskie w Muzeum Książki Artystycznej nie tylko wzbogacają wiedzę o historii zecerstwa, ale także inspirują do refleksji nad współczesnymi formami druku, typografii i designu, pokazując, jak te tradycyjne umiejętności mogą być łączone z nowoczesnymi technologiami.

Dlaczego warsztat zecerski?

• Eksperymenty: łączenie druku typograficznego z grafiką cyfrową, technikami hybrydowymi
• Rzemiosło typograficzne jako „żywa pamięć” druku
• Wartość edukacyjna – łączenie teorii z praktyką
• Inspiracja dla współczesnych grafików, projektantów książek
• Rezydencje artystyczne, współpraca z uczelniami

Korzyści i wartości dla społeczności

• Podkreślenie znaczenia tangibility (namacalności) książki
• Rozwój kompetencji rękodzielniczych i artystycznych
• Wzmacnianie świadomości typograficznej i kultury druku
• Integracja środowisk artystycznych i publiczności

WARSZTATY MKA

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

ABSTRAKT
Warsztat tradycyjnego introligatorstwa w Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi stanowią jeden z fundamentów jego działalności – –  zarówno historycznej, jak i współczesnej. Od ponad trzydziestu lat introligatornia muzeum jest przestrzenią, w której tradycja spotyka się nowoczesnością, a ręczne rzemiosło pozostaje nośnikiem wartości kulturowych i edukacyjnych. Pomimo ograniczeń technicznych i braku możliwości inwestycji w park maszynowy, pracownia nieustannie realizuje liczne projekty artystyczne, konserwatorskie oraz edukacyjne. Głównym aspektem działalności edukacyjnej jest organizacja warsztatów , które pełnią równocześnie funkcję ochrony dziedzictwa, przestrzeni twórczej dla artystów i miejsca budowania wspólnoty wokół rękodzieła. Ich uczestnicy – zarówno początkujący, jak i doświadczeni –  – doświadczają procesu powstawania książki, ucząc się technik introligatorskich, pracy manualnej, uważności oraz szacunku do tradycji książki jako obiektu kultury. Ta działalność sprawia, że introligatorstwo w muzeum nie jest jedynie elementem przeszłości, lecz żywą praktyką, mającą kluczowe znaczenie dla zachowania rzemiosła, tworzenia nowych form artystycznych oraz edukacji przyszłych pokoleń.

1. Warsztaty introligatorskie to zachowanie i kontynuacja tradycji rzemiosła książkowego, [umożliwiają przekazanie wiedzy i technik, które w erze cyfryzacji i automatyzacji mogłyby ulec zapomnieniu].
2. Pracownia introligatorska to laboratorium twórcze, [gdzie łączenie tradycyjnych technik z artystycznym eksperymentem prowadzi do powstawania unikatowych książek artystycznych].
3. Praca na historycznych maszynach i z wykorzystaniem tradycyjnych narzędzi wzmacnia charakter warsztatów, akcentując ręczną pracę, szacunek do materiału oraz autentyczność procesu twórczego.
4. Warsztaty introligatorskie budują więzi między uczestnikami, i rozwijając ich kompetencje manualne i kreatywne.

Tradycja × Technologia. Dialog Technik Dawnych i Nowoczesnych

Obejrzyj wideo-rejestrację wystąpienia (YouTube)

ABSTRAKT
„Tradycja × Technologia. Dialog Technik Dawnych i Nowoczesnych” to opowieść o świadomym łączeniu dwóch światów: historycznych metod tworzenia książki artystycznej oraz współczesnych możliwości technologicznych. Punktem wyjścia jest dwupokoleniowe
doświadczenie — od klasycznych technik druku i introligatorstwa, które poznawał mój ojciec, po nowoczesne narzędzia cyfrowe, systemy cięcia i zaawansowaną produkcję, z którymi dorastałem ja. To spotkanie różnych perspektyw pozwoliło nam przyjąć zasadę, że podział na „stare” i „nowe” nie ma znaczenia; liczą się jedynie rozwiązania, które najlepiej służą idei książki artystycznej. Muzeum Książki Artystycznej rozwijamy jako przestrzeń nieustannego eksperymentu — miejsce, w którym tradycja nie zamyka drogi innowacji, a technologia staje się narzędziem twórczego poszukiwania. Planowane warsztaty i studio produkcyjne w budynku Wozowni (1500 m² obok Muzeum) mają umożliwić równoległe funkcjonowanie technik dawnych i najnowszych: od druku UV, lentykularnego, warstwowego i CNC, po lasery, termoformowanie, laminacje czy fotopolimery. To tam powstanie przestrzeń praktycznej
pracy nad książką jako obiektem materialnym i eksperymentalnym.

ABSTRAKT
Instytucje zajmujące się książkami artystycznymi są nieliczne i zróżnicowane, a kolekcje takich książek znajdują się głównie w muzeach lub bibliotekach, których profil kształtowany jest przez kuratorów. Do najważniejszych europejskich przykładów należą niemieckie muzeum Klingspor i Weserburg Bremen, francuski Cabinet du livre d’artiste w Rennes, węgierski Artpool oraz rumuńskie Contemporary Art Archive, z których każda łączy archiwizację, badania i praktyki wystawiennicze. Inne niemieckie kolekcje – w Hamburgu, Frankfurcie i Wolfenbüttel – kładą nacisk na rzemiosło, sztukę konceptualną lub tematy społeczno-polityczne. Książki artystyczne z Europy Wschodniej pozostają niedostatecznie reprezentowane ze względu na zaszłości historyczne, chociaż prywatni kolekcjonerzy są w posiadaniu ważnych dzieł z tej części Europy. Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi jest wyjątkowe, ponieważ łączy kolekcjonerstwo z praktyką artystyczną. Dzięki temu może stać się wiodącym ośrodkiem zajmującym się książkami artystycznymi z Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej pełniąc, poza funkcją wystawienniczo-archiwizacyjną inne funkcje, takie jak prowadzenie badań, współpracę z artystami i społecznością oraz misję zorientowaną na twórczość. (streszczenie wygenerowane przez Chat GPT 5, zredagowane przez człowieka)

Analiza sytuacji: książki artystyczne w muzeach i bibliotekach

Muzea sztuki książki, takie jak to w Łodzi, są rzadkością na międzynarodowej scenie muzealnej. Nie oznacza to, że nie ma innych instytucji specjalizujących się w książkach artystycznych. Jednak kolekcje te różnią się tym, że koncentrują się wyłącznie na dziełach drukowanych i nie dysponują warsztatami, maszynami drukarskimi, ani zecernią. Kolekcje książek artystycznych znajdują się w muzeach lub bibliotekach i zazwyczaj koncentrują się na określonym zakresie. Wybór obiektów włączanych do poszczególnych kolekcji podlega wcześniej ustalonym kryteriom.

Poniższy przegląd koncentruje się na wyborze najbardziej znanych instytucji w Europie. Krótkie charakterystyki można potraktować jako inspirację do tego, jak postępować z kolekcją skupiającą się na książkach artystycznych. Jednocześnie służą one zarysowaniu różnic pomiędzy obecnym stanem, czyli specyfiką istniejących instytucji, a możliwym przyszłym kierunkiem rozwoju Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi.

Klingspor Museum, Offenbach am Main, Niemcy

Początki kolekcji Muzeum Klingspor związane są ze spadkiem obejmującym wzorniki czcionek i druki z odlewni czcionek Karla Klingspora, co w roku 1953 doprowadziło do powstania muzeum sztuki typograficznej, które oprócz druków z prywatnej biblioteki Klingspora odziedziczyło również majątek na zakup książek.

Początkowo kolekcja muzeum skupiała się na drukach z regionu Frankfurt/Ren-Men, który ma długą tradycję wydawniczą. W Offenbachu działał wybitny projektant czcionek Rudolph Koch, który na zlecenie Siegfrieda Guggenheima zaprojektował serię judaików, sprzętu liturgicznego, rękopisów i dywanów z napisami, które nadal stanowią część kolekcji Muzeum Klingspor. Dzięki artystom z regionu zakres kolekcji został znacznie poszerzony, a sztuka pisma coraz częściej uzupełniana była o książki artystyczne. Pod kierownictwem Wolfganga Schefflera do kolekcji trafiły książki artystów z NRD. Z biegiem lat kolekcja książek artystycznych była rozbudowywana, obejmując zarówno książki unikatowe, jak i wydane w nakładach. Podobnie jak w przypadku kolekcji w bibliotece Herzog August lub w instytucjach w Hamburgu, kierunek rozwoju kolekcji kształtował się pod wpływem poszczególnych osób kierujących tymi instytucjami. Zmiany kierownictwa determinują zmiany pokoleniowe, które zmieniają perspektywę kolekcjonowania, a tym samym nadają nowy kierunek działalności kolekcjonerskiej.

Zentrum für Künstlerpublikation przy Weserburgu, Brema, Niemcy

Do znaczących zbiorów książek artystycznych należy Centrum Publikacji Artystycznych przy Weserburgu w Bremie, które pełni jednocześnie funkcję archiwum, instytutu badawczego i miejsca wystaw. Połączenie ośrodka badawczego i miejsca wystawienniczego zawdzięczamy dyrektorowi-założycielowi, dr Thomasowi Deecke, który wraz z Guyem Schraenenem postanowił stworzyć kolekcję książek artystycznych, która nie miałaby być prezentowana w bibliotece, ale bezpośrednio w muzeum. Zbiory pochodzące z spadków, darowizn, prywatnych kolekcji i archiwów obejmują obecnie około 1300 metrów bieżących dokumentów o charakterze artystycznym i publikacji artystycznych, w tym ponad 300 000 opublikowanych, powielonych i wydanych dzieł sztuki ponad 27 000 artystów. Oprócz książek w zbiorach znajdują się również znaczki artystyczne i media audiowizualne, takie jak filmy, kasety wideo, płyty DVD, kasety magnetofonowe i płyty gramofonowe artystów, a także wydania multimedialne. Kolekcja prezentuje z jednej strony dzieła sztuki dźwiękowej poszczególnych artystów, od Josepha Beuysa po Andy’ego Warhola, a z drugiej strony daje ważny przegląd sztuki radiowej i muzyki awangardowej od lat 50. XX wieku, od dzieł Johna Cage’a po Janisa Xenakisa. W odniesieniu do takich przejawów artystycznej działaności świadomie rezygnuje się z określenia „książka artystyczna”, zastępując je terminem „publikacje artystyczne”, aby podkreślić całość dzieł publikowanych przez artystów, które w połowie lat 60. XX wieku zyskały popularność w ramach publikacji undergroundowych i nakładem własnym, promując szczególną estetykę. Ponieważ często są to prace, które pojawiają się w kontekście artystycznych akcji, manifestacji lub wystaw, nie są one postrzegane jako samodzielne dzieła, podobnie jak w przypadku książek artystycznych, które artyści tworzą zamiast katalogów wystaw, celowo unikając przedstawiania publikacji towarzyszącej czy komentującej wystawę.

Z Centrum Publikacji Artystycznych związana jest Artists’ Publications Network and Communication Platform, która pełni rolę centrum działań i wydarzeń związanych z publikacjami artystycznymi. Jej celem jest wspieranie kontaktów między artystami, kolekcjonerami, dealerami, wydawnictwami, muzeami, galeriami, akademiami, studentami i innymi zainteresowanymi osobami oraz promowanie kontaktów i współpracy między nimi. Oprócz przewodnika dotyczącego publikacji artystycznych i bazy danych, na platformie można znaleźć listy archiwów, kolekcji, dealerów i galerii specjalizujących się w publikacjach artystycznych, a także uniwersytety i akademie.

Cabinet du livre d’artiste przy Université Rennes II, Francja

Cabinet du livre d’artiste przy Université Rennes II, mieszczący się na kampusie Villejean Uniwersytetu Rennes 2, jest został założony przez wydawnictwo Éditions Incertain Sens, które specjalizuje się w książkach artystycznych o charakterze konceptualnym. Do 2022 roku Cabinet du livre był prowadzony przez stowarzyszenie. W 2022 roku zbiory zostały przekazane do SCD, oddziału centralnej biblioteki uniwersyteckiej. Cabinet nadal dysponuje własnym, odrębnym lokum, w którym znajduje się cała kolekcja, które równocześnie pełni funkcję czytelni badawczej. Dostęp do niego mają studenci i osoby zainteresowane, które mogą samodzielnie wyjmować książki z półek, czytać je, przeglądać i studiować. Celem Cabinet du livre jest udostępnienie szerokiej publiczności publikacji artystycznych, w tym wszystkich dzieł sztuki, które pojawiają się w formie drukowanej i typowej dla wydawnictw. Pomysł na stworzenie takiej przestrzeni poddał Bruno Di Rosa, artysta piszący, projektujący i tworzący książki artystyczne, który w 2007 roku założył czasopismo Sans niveau ni mètre.

Zbiory Cabinet du livres d’artiste składają się głównie z książek i publikacji, które artyści przekazali w formie darowizny lub w zamian za publikacje wydawnictwa Incertain Sens. Obecnie obejmują one ponad 4000 tytułów, w tym oprócz książek i czasopism artystycznych również dokumenty audiowizualne i dokumentacje.

Artpool Budapest, Węgry

Instytucją łączącą różne funkcje jest Artpool Art Research Center, założone w 1979 roku w Budapeszcie przez György Galántaia i Júlię Klaniczay. Jest to archiwum, czytelnia badawcza, specjalistyczna biblioteka i mediateka. Zgodnie z duchem czasu, kiedy powstała, główny nacisk kładzie na sztukę współczesną i awangardową, w tym książki artystyczne, artystyczne znaczki pocztowe, mail art, poezję wizualną, poezję dźwiękową, sztukę konceptualną, Fluxus, instalacje i performansy – formy sztuki zmarginalizowane lub nawet zakazane przez socjalistyczny establishment. Kolekcja obejmuje korespondencje, notatki, plany, pomysły, wywiady, pisma, dzieła sztuki, dokumenty fotograficzne, katalogi, zaproszenia, bibliografie, chronologie, diagramy, dokumenty wideo i audio, płyty CD-ROM, podobne do tych zgromadzonych w Centrum Publikacji Artystycznych w Bremie. Podobieństwa można również dostrzec w artystach reprezentowanych w kolekcji, wśród których znajdują się m.in. Ben Vautier, Dick Higgins, Geoffrey Hendricks, Endre Tót, Robert Watts, Jean-Jacques Lebel, Ray Johnson, poeci dźwiękowi i performerzy Jaap Blonk, Paul Panhuysen, Bernard Heidsieck, Tibor Papp, Julien Blaine, Ernst Jandl, Guglielmo Achille Cavellini, Buster Cleveland, Ginny Lloyd, Anna Banana, Vittore Baroni, Guy Bleus, John Held, Jr. i Barbara Rosenthal.

W 2015 roku kolekcja Artpool została włączona do Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie. Zachowała odrębność, ale administracyjnie podlega działowi dokumentacji Muzeum. Los kolekcji Artpool przypomina sytuację Muzeum Książki w Łodzi, ponieważ również brakowało jej środków, aby dalej istnieć samodzielnie. Negocjacje trwały około dziesięciu lat, a od 2020 roku Artpool zyskał częściową autonomię, stając się częścią Central European Research Institute for Art History (KEMKI), co prawda mieszcząc się nadal w Muzeum Sztuk Pięknych.

Contemporary Art Archive in Bukarest, Rumänien (Archiwum Sztuki Współczesnej w Bukareszcie, Rumunia)

Podobny cel przyświecał Lii i Danowi Perjovschim, którzy w 1990 roku założyli Archiwum Sztuki Współczesnej w Bukareszcie. Tak jak w przypadku Artpool, archiwum gromadzi wszystkie dokumenty dotyczące współczesnej sztuki nie mieszczącej się jej głównym nurcie.

Museum für Kunst und Gewerbe, Staats- und Universitätsbibliothek in Hamburg, Niemcy

Muzea, takie jak Muzeum Sztuki Użytkowej we Frankfurcie nad Menem czy Muzeum Sztuki i Rzemiosła w Hamburgu, rozpoczęły gromadzenie zbiorów książek jako materiału przyczynkowego do dokumentowania historii rzemiosła artystycznego, natomiast Państwowa i Uniwersytecka Biblioteka w Hamburgu stanowi zbiór dydaktyczny służący kształceniu bibliotekarzy. W pierwszym przypadku eksponaty ilustrują kreatywny potencjał rzemiosła drukarskiegow kontraście do przemysłowo produkowanych książek, w drugim natomiast ukazują różnorodność technik wykorzystywanych w drukarstwie i produkcji książek. Dowodzi to, że w żadnym z przypadków książki te nie były gromadzone wyłącznie ze względu na ich zawartość, ale raczej ze względu na aspekty materialne. Zbiory Muzeum Sztuki i Rzemiosła oraz Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Hamburgu zawierają przykłady technik drukarskich, koncepcji opraw i materiałów związanych z książkami i obejmują okres kilku stuleci. Chociaż znaczenie obiektowości i materialności książki jest tu oczywiste, tym aspektom poświęca się niewiele uwagi w kontekście badania takich kolekcji. Dodatkowo podkreślają to książki artystyczne z krajów Europy Wschodniej, poezja wizualna czy książki o nietypowej technice wykonania, przekazane w formie spadków tym instytucjom. Z kolei kolekcja książek artystycznych w Hamburger Kunsthalle zawiera przykłady dzieł o charakterze konceptualnym, traktowanych jako obiekty sztuki i obejmuje również prace współczesnych artystów.

Die Hamburger Kunsthalle, Niemcy

Kolekcja zbiorów specjalnych w Hamburger Kunsthalle, obejmujących również książki artystyczne została przypisana do biblioteki i tym samym wyłączona z działalności muzeum. Pod hasłem „książka ilustrowana” w bibliotece Hamburger Kunsthalle znajduje się również kolekcja książek specjalnych, która od lat 70. XX wieku wyraźnie poszerza się o koncepcyjne książki artystyczne, który to tren trwa do dnia dzisiejszego. Wśród pierwszych książek artystycznych, które trafiły do kolekcji raczej przypadkowo dzięki darowiznom i wymianie publikacji, znalazły się dzieła Ditera Rota, Bena Vautiera, Jürgena Klaukego i Marcela Broodthaersa. Od 1977 roku kolekcja była świadomie kształtowana w oparciu o prowadzoną przez Roberta Serfa w Londynie, a później w Newcastle, galerię specjalizującą się w książkach artystycznych. Dzięki Serfowi do kolekcji trafiły klasyczne już dziś dzieła artystów z krajów anglojęzycznych, takich jak Bruce Nauman, Gilbert & George, Ed Ruscha, Richard Long, Lawrence Weiner, John Baldessari i Hamish Fulton, które wyznaczyły kierunki rozwoju sztuki konceptualnej. Około 20 procent całkowitego zbioru książek artystycznych w Hamburger Kunsthalle pochodzi z lat 1985–1987. Książki z tego okresu często wiążą się z efemerycznymi formami ekspresji artystycznej, takimi jak performansy lub akcje. Nawet jeśli są jedynym zachowanym świadectwem tego, co przemijające, nie są traktowane jako dokumentacja, ale raczej kontynuacja danej akcji artystycznej, rozszerzająca ją na książkę, która jednocześnie stanowi zapis koncepcji artystyczną. Kolejnym istotnym poszerzeniem kolekcji była wymiana publikacji z kierowanym przez Johannesa Claddersa Muzeum w Mönchengladbach, które specjalizowało się w sztuce Fluxusu, często wydając publikacje towarzyszące wystawom, opracowywane przez samych artystów.

Museum Angewandte Kunst Frankfurt am Main, Niemcy

Dzięki zbiorom Muzeum Sztuki Użytkowej we Frankfurcie nad Menem pole badawcze można poszerzyć o przykłady dzieł obejmujących self-publishing, samopublikowania (nakładem autora). W tym kontekście porusza się również aspekty performatywne, co wykracza poza interakcję między użytkownikiem książki a samą książką i rodzi pytania o odpowiednią ekspozycję, czy prezentowanie książek, które nie są już odbierane w tradycyjny sposób, ale działają w szeroko pojętych ramach społecznych, w strukturach sieciowych, podważających dotychczasową logikę oparta na relacji: producent-odbiorca, produktu i jego recepcji.

Choć zbiory poszczególnych instytucji mają swoją szczególna specyfikę, a zbiory specjalne charakteryzują się wyraźnymi priorytetami, łączy je to, że w każdym przypadku wyraźnie chodzi o konstytutywne cechy książki, które zgodnie z aktualnym stanem badań nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od siebie.

Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel, Niemcy

Po objęciu w 1951 roku kierownictwa Biblioteki Księcia Augusta w Wolfenbüttel w 1951 roku, Erhart Kästner zaczął gromadzić książki malarzy, z zamiarem poszerzenia zbiorów tzw. Bibliotheca illustri o dzieła współczesne. Z jednej strony Kästner bazował na już istniejącym w bibliotece zbiorze druków z końca XIX i początku XX wieku, z drugiej dążył do modernizacji kolekcji, do czego inspiracją były francuskie livres d’artistes (książki artystyczne tworzone przez malarzy we współpracy z poetami i wydawcami, pełniącymi funkcję kuratorów takich projektów).

Kierunek ten został utrzymany w kolejnych latach i kontynuowany przez kolejne dyrekcje biblioteki i osoby odpowiedzialne za nabywanie i gromadzenie książek artystycznych. Zmiany dotyczyły raczej doprecyzowania kryteriów decydujących o włączeniu dzieła do zbiorów, takich jak konieczna obecność tekstu, przy czym istotne było wpasowanie się kontekst biblioteki jako instytucji gromadzącej książki. Dzieła będące przedmiotem dyskusji były zatem oceniane przede wszystkim pod kątem ich książkowości, a w mniejszym stopniu pod kątem ich statusu jako dzieł sztuki. Pod kierownictwem Helwig Schmitz-Glintzer do kolekcji trafiało coraz więcej pozycji z Ameryki Północnej, głównie publikacji nowojorskiego wydawnictwa Granary Books, a tym samym reprezentowanych podejść artystycznych, co przejawiało się nie tyle w ich materialnej formie, ile w tym, że były one zewnętrzną manifestacją jakiejś idei, której specyfika znajdowała odzwierciedlenie w koncepcyjnym wymiarze książki. [zob. Olivier Brossard: Interview with Steve Clay of Granary Books, Friday 2 February, 2001. In: Jacket 15 (Dezember 2001). (Stand: 5.2.2022).]

Od 2021 roku kolekcja książek artystycznych Biblioteki Księcia August poszerza się w sposób analogiczny do rozwoju Granary Books, amerykańskiego wydawnictwa, które prowadzi również działalność archiwizacyjną, edukacyjną i badawczą, promującą twórczość i recepcję sztuki książki. Stało się to możliwe dzięki współpracy z kooperatywą artystyczną Booklyn, a w dużej mierze także nagrodzie Artist’s Book Prize przyznanej w 2019 roku jej założycielowi Marshallowi Weberowi. Powstała w 1991 roku Booklyn to grupa, której działanie koncentruje się na książkach artystycznych o tematyce społeczno-politycznej i definiuje sztukę książki jako środek edukacji na rzecz sprawiedliwości społecznej. Zgodnie z tą filozofią, performatywne podejście do prezentowania książek łączy się z ich funkcja komunikacyjną.

Kolekcje w instytucjach edukacyjnych

W Stanach Zjednoczonych kolekcje książek artystycznych znajdują się w prawie wszystkich uczelniach wyższych, które zajmują się nauczaniem projektowania. Najczęściej są one powiązane z tamtejszymi bibliotekami i dostępne dla odbiorców.

Książki artystyczne z Europy Wschodniej

Książki z regionu Europy Wschodniej rzadko trafiały do różnych kolekcji w Europie Zachodniej. Przyczyną tego stanu rzeczy mogły być bariery językowe, jak również względy polityczne, w szczególności „żelazna kurtyna”, która po zakończeniu II wojny światowej oddzieliła te dwa regiony. Wraz z końcem zimnej wojny prywatni kolekcjonerzy odkryli Europę Wschodnią. Jednym z kolekcjonerów, który się nią interesował już wcześniej, był Heinz Stefan Bartkowiak, włączając od początku książki wschodnioeuropejskich artystów do swoich obszernych zbiorów. W związku z tym nie wyłonił się żaden wyraźny ośrodek, w którym te dzieła stanowiłyby punkt ciężkości. Zaś w międzyczasie kolekcja Bartkowiaka włączona do Biblioteki Państwowej i Uniwersyteckiej w Hamburgu.

Z kolei Reinhard Grüner przez dziesięciolecia gromadził książki artystyczne z Europy Wschodniej, które niedawno przekazał Muzeum Grassi w Dreźnie. Albert Lemmens i Serge Stommels kolekcjonowali rosyjskie ilustrowane książki dla dzieci i książki artystyczne. Ich kolekcja trafiła do Muzeum Vanabbemuseum w Eindhoven, a wraz z jej przekazaniem, podobnie jak w przypadku Reinharda Grünera, ustała ich działalność kolekcjonerska. Jeśli zatem chodzi o sztukę książki z Europy Wschodniej i Rosji, nie ma innych porównywalnych zbiorów, przynajmniej jeśli chodzi o obszar europejski, a ich specyfika w tym zakresie pozostaje w dużej mierze bezkonkurencyjna.

Kierunek przyszłego rozwoju wyrastający z dotychczasowego dorobku w kontekście poszerzania zbiorów i badań nad nim

Muzeum Książki w Łodzi zajmuje pod wieloma względami wyjątkowe pozycję na mapie podobnych placówek. Po pierwsze, od momentu powstania skupia się na różnorodnych formach wyrazu. Książki powstające na przestrzeni lat w kontekście muzeum poruszają tematy, które nie traktują Europy Wschodniej i Zachodniej jako odrębnych światów, ale raczej jako ponadczasowe i wzajemnie się przenikające. W formie książkowej, która jednocześnie zajmuje interpretacyjne stanowisko, zachowują one potencjał idei na przyszłość.

Dzięki pracom Zbigniewa Brzezińskiego, Jadwigi Tryzno, Janusza Tryzno i Pawła Tryzno polska sztuka książki jest reprezentowana w zbiorach muzeum poprzez ważne dzieła sięgające lat 80-tych XX wieku. Tym samym obecne muzeum stanowi solidną podstawę do poszerzania i rozwijania zbiorów. Biorąc pod uwagę, że nie istnieje jak dotąd żadna kolekcja poświęcona książkom artystycznym z Europy Wschodniej, warto w perspektywie długoterminowej poszerzyć zbiory muzeum o dzieła pochodzące z kolejnych krajów Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Taka kolekcja byłaby jedyna w swoim rodzaju w całej Europie.

Brak ukierunkowania zbiorów na konkretną tematykę daje szansę na takie pokierowanie działalnością muzeum w przyszłości, aby związany z nim kreatywny potencjał pozostał skuteczny. Należy przy tym rozważyć stopniowe poszerzanie możliwości. Biorąc pod uwagę obecne okoliczności, pierwszym krokiem powinno być podjęcie badań naukowych. Działalność badawcza nie wymaga na początku dużych nakładów, można ją rozpocząć przy użyciu istniejących zasobów i stopniowo poszerzać. Zaletą takiego rozwiązania byłoby przede wszystkim zwiększenie rozpoznawalności dzięki publikacjom, które zwróciłyby uwagę opinii publicznej na muzeum. Pomogłoby to pozyskać sponsorów, którzy mogliby wesprzeć jego działalność.

Aby wzmocnić wyjątkowość MKA wśród innych instytucji gromadzących tego typu zbiory, należałoby rozszerzyć je o książki z regionu Europy Wschodniej. W ten sposób Muzeum Książki w Łodzi stałoby się przeciwwagą dla kolekcji amerykańskich, ale także dla tej w Wolfenbüttel. W odróżnieniu od instytucji zajmujących się wyłącznie gromadzeniem zbiorów i mających charakter czysto muzealny, Muzeum Książki Artystycznejw Łodzi zapewnia odpowiednią przestrzeń i możliwości do produkcji książek. Przestrzeń ta powinna pozostać dostępna dla badaczy naukowo zajmujących się książką, umożliwiając także artystom poszerzanie pola ich twórczości w kreatywny sposób.

Potencjalne źródła finansowania badań

• Polsko-Niemiecka Fundacja na Rzecz Nauki / Deutsch-polnische Wissenschaftsstiftung
• Fundusze unijne; konkursy UE
• NCN (Narodowe Centrum Badań)
• NCBR

Po zapoznaniu się w skrócie z historią i obecnymi działania Muzeum Książki Artystycznej możemy wspólnie zastanowić się nad potencjalnymi obszarami współpracy między MKA i środowiskiem naukowym. Mam tu na myśli przede wszystkim osoby związane z siecią badawczą ‘Das Buch als Erweiterter Kunst- und Kommunikationsraum’ [The Book as Extended Space of Art and Communication] (BEKK), zainicjowaną przez prof. Violę Hildebrand-Schat z Instytutu Historii Sztuki na Goethe University we Frankfurcie w 2015 roku (w ramach grantu German Research Foundation (Deutsche Forschungsgesellschaft). W skład sieci wchodzą naukowcy z różnych dyscyplin: historii i teorii sztuki, filozofii sztuki, estetyki, literaturoznawstwa, bibliologii, edytorstwa, pedagogiki i historii edukacji, jak i praktycy: projektanci, typografowie drukarze i artyści zaangażowani w sztukę książki, zwłaszcza książkę artystyczną. Badamy zarówno historyczne, jak i współczesne formy książki, dawne i nowe modele recepcji oraz wpływ zmieniającej się technologii na książkę drukowaną oraz współistnienie i relacje między publikacji analogowymi i cyfrowymi. Inną siecią badawczą potencjalnie zainteresowaną dorobkiem i zbiorami MKA mogą być członkowie sieci European Neo-Avant-Garde (ENAG), również działającej od 10 lat. Częścią tej sieci jest m.in. OBAWA (Ośrodek Badań nad Awangardą UJ, skupiający badaczy z kilku polskich uczelni. W tej chwili przygotowywana jest umowa o współpracy pomiędzy Uniwersytetem Jagiellońskim a Muzeum dotycząca ram współpracy.

Podstawowym obszarem przyszłych badań będzie książka artystyczna, skonceptualizowana jako odrębne zjawisko w polu sztuki w XX wieku. Przy czym trzeba zauważyć, że w różnych kręgach kulturowych i językowych dzieła, które określa się tym mianem zaczynają się pojawiać się w różnych momentach. We Francji jest to przełom XIX i XX wieku, w USA wskazuje się na lata 60. XX wieku, w Polsce podobnie. Wyrastają też z nieco odmiennych tradycji silnie kształtowanych nie tylko przez czynniki estetyczne, ale i społeczno-polityczne a pozornie ekwiwalentne terminy: książka artystyczna, livre d’artiste, the artist’s book, Künstlerbuch, itd., mają nieco odmienne denotacje i konotacje, co ma rozmaite praktyczne implikacje związane z tworzeniem, obiegiem i recepcją takich dzieł. Zbadanie tych niuansów może przynieść W krajach niemiecko, angielsko i francuskojęzycznych powstało już sporo opracowań historyczno-naukowych, opisujących uwarunkowania społeczne, estetyczne, ekonomiczne i polityczne, które były impulsem do powstawania takich dzieł, proponujące jego klasyfikacje, czy kategoryzacje w podtypy, czy podgatunki (Phillpot, Drucker, Moligneaux-Delacrois, itd.). Na gruncie polskim pionierskie prace opublikował Piotr Rypson; w Gdańsku Violetta Trela zorganizowała wystawę i towarzyszącą jej konferencję oraz opublikowała tom pokonferencyjny, gdzie znalazły się wygłoszone na niej referaty. Wydaje mi się jednak, że były to do tej pory działania punktowe, cząstkowe, mimo że polscy twórcy książki od dawna tworzą na tym polu. Historia polskiej książki artystycznej nie została do tej pory spójnie opisana i mogłaby powstać w ramach planowanej współpracy, zaś Muzeum jest dla takiego projektu bezcennym archiwum i znakomitą bazą badawczą.

Przy czym, biorąc pod uwagę umiędzynarodowienie wspomnianych na początku sieci badawczych oraz realne możliwości pozyskania środków na takie badania, wskazane byłoby zbadanie historii książki artystycznej nie tylko w Polsce, ale i w regionie: tzw. Europie Środkowej czy Środkowowschodniej, od krajów bałtyckich, przez Ukrainę, Białoruś, Czechy i Słowację, idąc na południe do krajów bałkańskich. Zakres takich badań porównawczo-historycznych będzie jednak uzależniony od realnych możliwości współpracy ze specjalistami zajmującymi się tymi obszarami, a także sytuacją polityczną. Poważną przeszkodą jest przecież tocząca się za polską granicą wojna – i być może powinien to być dodatkowy impuls do podjęcia takich badań.

Cenne i potrzebne będzie również zbadanie i opisanie historii samego Muzeum, także w ujęciu komparatystycznym, o czym bardziej szczegółowo opowie[działa] w […] [swoim] wystąpieniu Viola Hildebrand-Schat. Jej wstępne rozpoznanie zawiera wiele istotnych obserwacji, mających znaczenie praktyczne, ale i ważnych dla ewentualnej przyszłej monografii na ten temat. Zakres  takich badań obejmowałby zatem kwestie materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jego dokumentowania i ochrony, a także transferu kultury i wiedzy: ponieważ działalność MKA i związanej z nią grupy artystycznej miała i ma charakter ponadlokalny i międzynarodowy (współpraca i wymiana doświadczeń z twórcami z zagranicy).

Jak już wspomniałam, będzie to wymagało podjęcia badań komparatystycznych, nie tylko porównujące różne narodowe i transnarodowe tradycje sztuki książki i literatury, ale w ujęciu transdyscyplinarnym. Chodzi tu o relacje między książką artystyczną a pokrewnymi jej  zjawiskami, takimi jak: liberatura, literatura multimodalna, literatura elektroniczna, technoteksty, readingwriting, czy inne hybrydyczne, intermedialne dzieła sztuki i praktyki artystyczne traktujące słowo i język jako jedną z kluczowych dla siebie modalności lub kontekst, w ramach którego dane dzieło domaga się odczytania. To z kolei wskazuje na następny obszar, bo pytania badawcze będą też dotyczyć relacji między powiązanymi ze sobą ideami: correspondance des arts, Gesamtkunstwerk, „dziełem totalnym”, czy syntezą sztuk w kontekście książki artystycznej oraz pokrewnych praktyk i poetyk w obrębie literatury.  Zagadnienia te znajdują się obecnie w centrum zainteresowań teoretyków literatury, kultury i sztuki.

Takie prace, choć dotyczące historii kultury i sztuki, miałyby również przełożenie na teorię, bo będą wymagały precyzyjnego zakreślenia zakresu badań, sformułowania pytań badawczych,  dokonania krytycznego przeglądu dotychczas stosowanych metodologii i być może zmodyfikowania istniejących narzędzi lub wypracowania nowych. Co interesujące, samo Muzeum podejmuje taką refleksję, bo tematyczno-gatunkowa aranżacja wystaw służy przecież wypracowaniu czy uporządkowaniu siatki pojęciowej stosowanej do opisywania, klasyfikowania i interpretowania książek artystycznych. Skonfrontowanie używanych przez MKA kategorii, na przykład, „just books”, zapożyczonymi od Clive’a Phillpota z „modest books” – „skromnymi książkami”, które były przedmiotem refleksji grupy badawczej BEKK w ostatnich dwóch latach, może sprowokować istotne pytania i w efekcie przynieść istotne przemyślenia. Przykładem może być tu pytanie postawione przez Początek formularza AB Gorham i Leviego Shermana w „ARTIST BOOK INFOGRAPHICS, PART 1 and 2”, opublikowanym na stronie www CBAA (Association for Book Art Education). W pierwszej części postu artykule autorzy analizują mnogość infografik odnoszących się do książki artystycznej i sztuki książki, wyliczając, że są to grafiki „ukazujące dziedzictwo sztuki zdematerializowanej/konceptualnej; opisujące i wyznaczające zakreślające dyscyplinę książki artystycznej; komunikujące specyfikę książki jako medium zarówno przestrzennego, jak i czasowego, czy służące do uczenia introligatorstwa i druku typograficznego (sztuki książki)”. Na koniec zapraszają czytelników do metodologicznej autorefleksji w – jak piszą – „duchu książki artystycznej, która ze swojej natury jest eksperymentalną formą sztuki”, przeanalizowanie istniejących infografik za pomocą narzędzia infograficznego, tj. diagramu Venna, którego żartobliwą wersją jest schemat Phillpota. Omawiając otrzymane odpowiedzi, wybrali poniższy diagram autorstwa Kione Kochi, zmodyfikowany tak, aby zilustrować złożoność sytuacji w erze publikacji cyfrowych”. W komentarzu autorzy piszą:

Interwencja Kochi [w infografikę Phillpota] pokazuje, jak bardzo „owocowy” diagram Phillpota wpłynął na dziedzinę [sztuki książki], dlatego byliśmy ciekawi jego ewolucji w czasie. Jedna z wersji różni się od „owocowego” diagramu jedynie przeformułowaniem „książek literackich” na „tylko książki [zwykłe książki]” oraz użyciem prostych kształtów geometrycznych zamiast owoców. Czy „owocowy” diagram zdominował dyskurs tylko dlatego, że jest bardziej zabawny, czy też jest ważna obserwacja, że choć sztuka i książki mają porównywalny pływ na książki artystyczne, to zasadniczo różnią się od siebie (tak jak jabłko i gruszka, a nie jak dwa okręgi)?

W tych dwóch powyższych przypadkach, czy zajmujemy stanowisko esencjalistyczne, nominalistyczne czy pragmatyczne? Jakie to ma znaczenie dla wyboru metodologii? Jak wpływa to na zakres badań i ich wyniki, w tym na kanały ich dystrybucji (gdzie i jak je publikujemy lub prezentujemy?) Jakie to ma praktyczne konsekwencje?

A skoro mówimy o konsekwencjach praktycznych, wyniki powyżej sugerowanych badań mogłyby z kolei stanowić impuls i inspirację do przedstawiania ich nie tylko w formie artykułów i monografii naukowych czy popularyzatorskich, ale i w formie wystaw czasowych (być może nawet stałych) organizowanych przez Muzeum, zarówno w swojej (przyszłej odremontowanej) siedzibie, jak i wystaw „objazdowych” lub gościnnych, prezentowanych w innych lokalizacjach, miastach, krajach, w innych instytucjach kultury. W ten sposób wytworzyłoby się swego rodzaju sprzężenie zwrotne, bardzo, nomen omen, owocne dla nauki i sztuki, i dla instytucji zaangażowanych w takie działania. I myśląc bardziej praktycznie, pozwoliłoby to ubiegać się o fundusze z różnych źródeł, tych finansujących badania naukowe, kulturę czy projekty skierowane do lokalnych społeczności.

ABSTRAKT
Odwołując się do pięciu funkcji Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi: archiwalnej, konserwatorskiej, artystycznej, wystawienniczej i edukacyjnej, Sarah Bodman wymienia unikalne cechy MKA i sugeruje, jak można by w przyszłości rozwijać, poszerzać lub modyfikować wspomniane funkcje, również po kątem pozyskania środków na częściowe finansowych wsparcie muzeum i zwiększenie jego widzialności w świecie.

Kilka przemyśleń na temat 5 funkcji MKA

Funkcja archiwalna (muzealna)

Zbiory książek, czcionek i maszyn drukarskich tworzą w MKA dwa istotne typy zbiorów. Z czasów mojej wizyty w muzeum pamiętam, że gromadzenie historycznych maszyn drukarskich nie jest jego zasadniczym celem, chyba że mogą one przysłużyć się wypełnianiu różnych funkcji muzeum, a także być źródłem [dodatkowego] dochodu – czyli umożliwiać mu zarabianie na świadczeniu usług z zakresu druku artystycznego, itp.

Czy muzeum mogłoby być finansowane tak, aby w większym stopniu udostępnić te wciąż sprawne maszyny artystom lub odwiedzającym, w sposób podobny do tego, jak działa TYPA[1] w Estonii?

Czy można by zapewnić środki na bardziej aktywne wykorzystanie istniejącego już zbioru maszyn poprzez większe zaangażowanie odwiedzających? – takie interaktywne działania mogłyby być adresowane do szerokiej publiczności, jak również przybrać formę rezydencji artystycznych lub kwerend badawczych dotyczących ważnej części historii drukarstwa w Polsce.

Funkcja konserwatorska

Nawiązując do tego, co powyżej; maszyny do druku typograficznego i odlewania czcionek powinny być nadal używane i utrzymywane w stanie sprawności. To „żywa”, działająca kolekcja konserwatorska – na tyle solidna, by przetrwać co najmniej kolejne 100 lat, ale wymagająca konserwacji i środków na jej sfinansowanie. Również sam budynek muzeum wymaga inwestycji, aby pomieścić ten „żywy” park maszyn. Jak można by sfinansować program rezydencji, warsztatów, szkoleń i/lub praktyk zawodowych dla uczestników na poziomie z regionu, kraju i zagranicy, aby w pełni wykorzystać sprzęt i przekazać cenne umiejętności tradycyjnego drukarstwa kolejnemu pokoleniu?

Funkcja wystawiennicza i edukacyjna

Muzeum ma już specjalny program wystaw zarówno stacjonarnych, jak i objazdowych. Czy program edukacyjny można by rozwijać poprzez finansowane zewnętrznie staże, szkolenia kuratorskie i praktyki naukowe, które przekładałyby się na punkty ECTS w ramach programów studiów oferowanych przez różne uczelnie? Mogłoby to być oferowane jako alternatywne formy osiągania efektów nauczania w ramach programów studiów na poziomie lokalnym, krajowym i międzynarodowym.

Funkcja artystyczna

Muzeum gościło wielu artystów wizytujących, ale jego dziedzictwo to przede wszystkim fenomenalna historia sztuki druku w osobach Jadwigi i Janusza [Tryznów] jako pionierów sztuki książki, tym bardziej wyjątkowa, że dotyczy trudnego czasu w historii Polski. Czy można by poprzez Fundację Correspondance des Arts pozyskać fundusze na ustanowienie programu stypendialnego, dzięki któremu można by podtrzymywać i rozwijać ich dziedzictwo poprzez badania naukowe oraz tworzenie i promowanie dzieł artystycznych na poziomie krajowym i międzynarodowym? Ponadto, skoro w przeszłości artyści tworzyli i przekazywali prace specjalnie dla muzeum, czy można by opracować i sfinansować model podobny do tego funkcjonującego w Women’s Studio Workshop w USA, polegający na tym, że w efekcie rezydencji w MKA powstawałyby dzieła inspirowane jego zbiorami? Prace te mogłyby trafiać również do innych krajowych i międzynarodowych kolekcji, by promować spuściznę CdA.

Funkcja badawczo-interpretacyjna

Nawiązuję do niej w powyższych punktach, ale także [zapytam] – czy można by pozyskać finansowanie na utworzenie specjalnego stypendium artystycznego, w ramach którego powstawałoby dzieło wchodzące w dialog z kolekcją MKA, na podobieństwo nagrody Herzog August Bibliothek za badania poprzez działanie artystyczne i/lub grant badawczy? [Inne działania mogłyby obejmować] odpowiadanie na różne idee i teorie związane ze sztuką książki poprzez tworzenie prac artystycznych lub publikowanie artykułów itp. inspirowanych zbiorami MKA.

[Tłumaczenie Katarzyna Bazarnik]

[1] Według strony internetowej „TYPA zostało założone wiosną 2010 roku jako prywatne muzeum, aby wypełnić lukę w instytucjach pamięci i uratować ostatnie zachowane maszyny i sprzęt drukarski. Od momentu powstania jego celem jest funkcjonowanie jako czynne muzeum i centrum [kultury] dla odwiedzających”. W 2020 roku [otrzymało] Nagrodę Specjalną ILUCIDARE za innowacyjne podejście, przyznaną za [swoje] wyjątkowe rozwiązanie w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego.”

INTRODUCTION

In response to Jadwiga Tryzno’s opening remarks

Theme: BAM  in the context of the history and theory of the artists book – research perspectives

The aim of this seminar is to formulate and clarify research questions concerning, on the one hand, history, and on the other hand –  the theory of the artist’s book – a new intermedial art. form, conceptualised as a distinct phenomenon in the field of arts in the twentieth century. Although Polish artists have been active in this area, a history of the artists’ books in Poland hasn’t not been written so far.

Research questions will also concern the relationships between interrelated ideas: correspondance des arts, Gesamtkunstwerk, „total work”, or the synthesis of arts in the context of artists’ booka, or book art., and related practices and poetics within literaturę, such as liberature, multimodal literature, technotexts, readingwriting, as well as other hybyrid intermedial works of art., as well as artistic practices that treat the word or language as one of key modalities and that call for intrpretation as such multimodal phenomena.  These issues are currently in the center of research interests in Literary and Cultural Studies, therefore, the BAM collections prodive an excellent foundation for such research. 

Secondly, another aim is to explore the five functions of the Book Art Museum by:

1/ researching and documenting its history (e.g. in the form of a monograph), taking into consideration the continuation and future development of the specific functions currently fulfilled by the Museum

2/ comparative analysis: comparing BAM to other institutions involved in collecting, exhibiting, and researching book art.

Thirdly, it also aims to develop practical guidelines and recommendations for the Museum itself, as well as for the bodies running and financing it.

Activities leading to the achievement of these goals can be specified as theoretical research in disciplines of history, theory of culture, art and literature. On the one hand, they can bring results such as clarification, ordering of, and perhaps developing new research tools, that is, terms, concepts, as well as conceptual and terminological frameworks used to describe, classify and interpret artists’ books and related literary and intermedial works. Therefore, the starting point for our scholarly reflection will be the fifth of the BAM’s functions defined by Jadwiga Tryzno as the interpretative one.

The scope of research would also include  issues of material and immaterial cultural heritage, as BAM has collected and continues to expand a unique collection of Polish book art, as well as the transfer of culture and knowledge, since because activities and practices of BAM founders, staff and collaborating artists have been carried out on local, national and international levels (e.g. as cooperation and exchanges with artists from abroad).

One of the stages of the planned research may be a comparison with institutions operating in Germany, the UK and France, where the members of the research network „Das Buch als erweiterter Kunst- und Kommunikationsraum” are based. At this point, it will be important to analyse if and how the institutions we compare fulfil the other four functions: archival, conservation, educational and creative ones. The last stage, which can be characterised as  applied research, could be the formulation of guidelines, suggestions and recommendations for BAM on the basis of the aforementioned comparative analyses. I will develop some of these points in more detail in my next talk.w nawiązaniu do wprowadzenia Jadwigi Tryzno

Przeszłość/Przyszłość Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi. Refleksje

Niełatwo dziś mówić o potrzebie istnienia czegokolwiek, co nie przynosi natychmiastowego zysku. Tym bardziej o miejscu, w którym czas płynie inaczej – w rytmie przyrody w parku, pór roku i subtelnej ciszy zecerni. A jednak są takie przestrzenie, które trwają nie dlatego, że ktoś im na to pozwala, lecz dlatego, że świat nie umiał ich do końca zniszczyć. Muzeum Książki Artystycznej w Łodzi należy właśnie do tego rodzaju miejsc. Powstało z bezinteresowności i troski – nie z projektu, nie z dotacji, nie z nakazu. Z potrzeby
zachowania pamięci o druku jako czynności poznawczej, a nie przemysłowej. Nie jest to muzeum w klasycznym sensie: to żyjący organizm, w którym eksponaty nie leżą za szybą, lecz codziennie uczestniczą w pracy i w życiu codziennym miejsca. Czcionki, matryce,
maszyny, farby, papiery – wszystko to wciąż działa, wydaje dźwięk, pachnie metalem i kurzem, farbą, benzyną i naftą. To niepowtarzalny zapach drukarni. Nie jest to rekonstrukcja przeszłości, lecz trwanie pewnego sposobu myślenia o świecie.
Przez lata obserwowałem, jak to miejsce żyje. Nie jak instytucja, lecz jak warsztat – zawsze żywiołowy, elastyczny, czasem chaotyczny, zawsze uczciwy wobec materii. Jego początkiem nie była ambicja, lecz bezinteresowność i chęć drukowania. Paweł należał do ludzi, którzy posiadali umiejętność cieszenia się z pracy. Tryzno, współtwórca Muzeum, człowiek, któryrozumiał technikę jako formę filozofii – przedłużenie logiki – zebrał wokół siebie ludzi z różnych światów: drukarzy, grafików, poetów, konserwatorów, szaleńców i uczniów. Nie kierowała nim chęć posiadania, lecz lęk przed zanikaniem. Zrozumiał, że jeśli coś przestaje działać, to znika nie tylko przedmiot, ale i język, w którym te rzeczy przemawiają. Zaniechanie pozbawia nas cennych wrażliwości. Dlatego wszystko, co można było uratować
– czcionki, prasy, formy, przyrządy – zachowywał, naprawiał, uruchamiał. Nie był kolekcjonerem, był strażnikiem ciągłości.
Drukarnia w piwnicy willi Grohmana to nie zaplecze muzeum. To jego serce. Tam, gdzie inni widzą kurz drukarni i zecerni, Tryzno widział porządek i sens. Praca przy bostonce była dla niego czymś więcej niż czynnością – była świetną zabawą, wyzwaniem, polem do eksperymentu i lekcją uwagi. Nie znosił pośpiechu, powtarzał: „pierwszy tysiąc jest najtrudniejszy – potem z górki”. Wiedział, że żadna praca ręczna nie jest tylko powtarzaniem gestów; wymaga namysłu, sensu, dostosowania czynności do sytuacji. Maszyny, które uratował, mają swoje biografie. Wśród nich prasa FAG – szwajcarska, ciężka, dokładna, o formacie B0. Przez dekady służyła w Łódzkich Zakładach Graficznych, później przeznaczono ją do likwidacji. Tryzno zabrał ją jak wiele innych i uratował: rozebrał, oczyścił, złożył na nowo. Nie po to, by pokazywać, ale po to, by drukować. Dziś to jedyny czynny egzemplarz tego typu w Polsce.
Na tej maszynie powstawały książki, które dziś można by uznać za anachroniczne – drukowane ręcznie, w małych nakładach, złożone w całości w MKA. Jedną z nich był projekt „Zdarzenia na Brygu Banbury”, opracowany przez Martę Kosiewicz. Pracowaliśmy nad nim przez rok. FAG B0 to bardzo imponująca i wymagająca maszyna – farba, nacisk, docisk, błędy w składzie, wszystko było widoczne natychmiast. Nie dało się ukryć niedoskonałości.

Drukarnia jest jak zwierciadło – pokazuje dokładnie to, co się robi. Dzięki takim doświadczeniom młodsze pokolenie może rozumieć, czym jest realna praca z materią tekstu. Nie cyfrowa, nie wirtualna, lecz taka, w której wszystko ma ciężar i zapach.
Po śmierci Janusza Tryzny wiele z tych oczywistych rzeczy przestało być oczywiste. Warsztat wymagał ponownego odczytania. To, co wcześniej działało „samo”, okazało się siecią precyzyjnych decyzji i intuicji, które należało zrozumieć na nowo. Nie było już kogo
zapytać. Wtedy przyjechał John Cornelius – drukarz, typograf, człowiek, który jest jednym z najwspanialszych rzemieślników, jakich znam. Razem z Piotrem Wilkockim uruchomił odlewnię, dolewając nam dwie szuflady brakujących czcionek. Wróciły zapachy i ruch, to było bardzo miłe spotkanie. John przyjeżdża czasem z Holandii i zostaje na kilka tygodni. Potem znowu znika. Zawsze będzie dla nas punktem odniesienia w naszej pracy. Takich ludzi do Łodzi przyciągał zawsze Tryzno – miał dar łączenia światów.
Warto w tym miejscu wspomnieć o Andrzeju Tomaszewskim – typografie, wykładowcy, gawędziarzu, człowieku o encyklopedycznej wiedzy i niepodrabialnej kulturze słowa. Jest z Muzeum od samych jego początków, przyjacielem i towarzyszem MKA. Jego obecność była i jest formą ciągłej rozmowy o typografii: o tym, że pismo to nie tylko system znaków, lecz sposób myślenia o przestrzeni. Tomaszewski potrafi mówić o książkach tak, jak inni mówią o ludziach – z czułością, humorem i precyzją. Wokół Tryznów i MKA powstało środowisko ludzi zaangażowanych w sztukę książki artystycznej.
Dzięki nim MKA stało się miejscem spotkań. Nie festiwalem, nie eventem, ale prawdziwym spotkaniem – przy stole w kuchni, przy prasie, przy filiżance kawy, wśród dźwięku i zapachu ogrodu. Ludzie z Francji, Niemiec, Holandii, Stanów przyjeżdżali nie dla egzotyki, ale po to, by zrozumieć, że książka wciąż może być czynnością wspólną. Nie projektem graficznym, nie produktem, ale zdarzeniem.
W ostatnich latach pracowaliśmy także przy filmie, którego akcja toczyła się w latach trzydziestych. Rekonstrukcja drukarni z tamtej epoki okazała się zadaniem zaskakująco trudnym. Scenografowie mieli swoje wyobrażenia, my swoje. Rzeczywistość była inna –
wymagała improwizacji. Musieliśmy im to pokazać. Zbudowaliśmy matryce pierwszej strony fikcyjnej gazety. Każdy szczegół musiał działać – nawet jeśli kamera tego nie uchwyci. Filmowcy byli bardzo zadowoleni.
Dziś muzeum działa pod kierunkiem Jadwigi Tryzno, z tą samą powagą i szacunkiem, z jakimi powstawało. Nie ma tu miejsca na mitologizację. To codzienna praca: całość w ruchu, uporządkować archiwum, przekazać wiedzę dalej. To właśnie dzięki niej warsztat nie stał się grobowcem wspomnień, ale pozostał czynną drukarnią. Nie trzeba wiele – trochę miejsca, trochę światła, trochę uwagi. Reszta dzieje się sama, jeśli jest sens. Trudno dziś wytłumaczyć, dlaczego to miejsce powinno trwać. Nie produkuje masowo, nie
zarabia, nie poddaje się łatwym kategoriom „kultury kreatywnej”. A jednak to tutaj można zrozumieć, czym naprawdę jest praca z pamięcią. Nie chodzi o konserwację, lecz o praktykę.
Książka, czcionka, prasa – to nie symbole, ale narzędzia do myślenia o tym, jak człowiek przetwarza czas. Każdy odlewany znak, każdy ślad farby, każda niedoskonałość to mikrohistoria ludzkiego wysiłku. Zamknięcie takiego miejsca byłoby równoznaczne z wymazaniem sposobu patrzenia, w którym sens i materia pozostają jednym.

Muzeum Książki Artystycznej nie jest projektem do ukończenia. Nie ma końca, bo nie dotyczy tylko przeszłości. Jego istnienie jest argumentem samym w sobie – dowodem, że można budować kulturę na zaufaniu, pracy i cierpliwości. W świecie przyspieszonym, w którym wiedza traci ciężar, a przedmioty stają się natychmiast odpadami, takie miejsca przypominają, że istnienie wymaga wysiłku. Nie spektaklu, nie efektu, lecz codziennego,
powolnego trwania.

THE PAST AND THE FUTURE OF THE BOOK ART MUSEUM

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

Download the presentation (pdf):

ABSTRACT
The Book Art Museum was open in 1993 in Henryk Grohman’s villa at 24 Tymienieckiego Street in Lodz by a private Foundation Correspondance des Arts. The history of this place and the lack of ownership rights to the premises entirely determined the past of The Book Art Museum, which is illustrated by the artist’s book entitled TIGER. Despite relentless efforts to obtain the status of a legally functioning non-profit organization, the Museum has managed to achieve quite a lot in many areas of activity. Creative artistic work of its founding fathers and, in parallel, the ability to fulfil the 5 main roles of a museum are the most important ones. In my presentation, I will refer to certain achievements that the “old” Book Art Museum may be proud of. The “new” Book Art Museum that we manged to call into existence together with the Ministry of Culture and National Heritage in 2022 was supposed to renovate the historical building in which it is located and ensure further development of the museum with the use of governmental financial support from the budget. One year later, our hopes were dashed. In mid-2025, the Ministry of Culture and National Heritage terminated the agreement on shared management of the Museum with the Foundation Correspondance des Arts and expressed its wish to continue managing the Museum single-handedly as a state cultural institution under the existing name, i.e. the Book Art Museum in Lodz.  The Foundation CdA decided to keep in force its contract related to collections’ deposits (decisive for the Museum’s existence) and made a sale offer to the Ministry of Culture and National Heritage for the precious matrices collection used for type casting, which would enable it to create BOOK ART WORKSHOPS, equipped with both “old and new” items of technology. These workshops are indispensable to satisfy educational and creative needs in the field of the ART OF BOOKMAKING, especially the BOOK ART. Till the end of 2025, the future of The Museum will be full of uncertainty. Its fate for the upcoming years will be decided during the upcoming months. The seminar “5 in 1” is intended to help The Book Art Museum to come to terms with this uncertainty and give rational directions  that could help overcome the crisis.

PART I – THE PAST OF THE MUSEUM 

1. Pre-history of the Book Art Museum: 1980-1993:
   a/ CdA Publishing House,
   b/ Foundation CdA,
   c/ CorreStudio.
2. OLD MUSEUM: 1993-2022
   a/ the name Book Art Museum, opening, mission, priorities,
   b/ books by CdA: codex books, objects, installations, projects,
   c/ premises, problems, battle, The TIGER,
   d/ formal status, recognition, the public.
3. ACHIEVEMENTS of the “OLD BOOK ART MUSEUM”:
   a/ 30 years of existence – success achieved during this time:
   – creative reaction to the change of the political regime (lack of censorship),
   – ensuring continuity of the book art with the pre-war art of bookmaking,
   – pioneer and initiator of collecting book art in Poland,
   – asylum for the equipment of Gutenberg’s technique (collection of unique matrices),
   – connecting the creative work in the art of bookmaking with Gutenberg’s technique,
   – outstanding projects: abroad and in Poland,
   – openness of its “friendly space”,
   b/ prizes and medals.

PART II – THE FUTURE OF THE MUSEUM 

4. NEW MUSEUM 2023-2025:
   a/  good sides of a hybrid organisation as perceived by the Foundation CdA
   b/ bad sides of a hybrid organisation as perceived by the Foundation CdA
5. CURRENT SITUATION:
   a/ crisis related to the shared management of the Museum by the Ministry of Culture and National Heritage and the Foundation CdA,
   b/ second director of the Museum and his “rule”,
   c/ termination of the agreement from 2022 by the Ministry of Culture and National Heritage,
   d/ lack of concept for a “state museum”.
6. VISION OF A PERFECT BOOK ART MUSEUM:
   A. Vision principles:
   a/ identity and independence of the Book Art Museum,
   b/ inclusive and holistic definition of the term “book art”,
   c/ implementation of the idea of “correspondence of arts” in the art of bookmaking,
   d/ preservation of material (premises) and non-material (techniques, cultures) heritage,
   e/ development of the art of bookmaking, combining “the old with the new” in the field of artistic creative work,
   f/ community of artists and the public.
   B. Space/Premises for vision implementation:
   – Henryk Grohman’s villa after renovation and adaptation would house own collections of books and artistic prints, including H.G.’s interwar graphics collection, and their exhibitions. Events related to the “correspondence of arts” would be held in the villa,
   – Gallery at the Gutenberg Tenement House and the Library Światowid, which cooperates with the gallery, would host temporary exhibitions combining: the book art with artistic print, Gutenberg’s technique with digital techniques, design with manual work, etc.
   – Carriage house at the Henryk Grohman’s factory after renovation and adaptation would provide space for ART OF BOOKMAKING WORKSHOPS conducted by the Foundation CdA. They are addressed to artists and specialists in the field of new technologies.
   – Henryk Grohman’s factory Guardhouse would serve the Book Art Museum as an administrative building and also help to promote the Museum’s activity through “workshops for the public”, “showroom/shop”, etc.
   – Park next to Henryk Grohman’s villa would act as a source of artistic inspiration, helping the integration of artists with the public and reinforcing the Book Art Museum’s community.

Polish Book Art Collection and temporary exhibitions organized in the Book Art Museum in Lodz. Artistic encounters in years 2023-2025

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

ABSTRAKT
The speech focuses on the Polish Book Art Collection: its origins, structure and mission. It will shed light on its evolution since the creation of the Museum by the Foundation Correspondance des Arts in 1993 up until its contemporary shape, which is very much interdisciplinary and international. Exhibitions and events organized by The Book Art Museum in Lodz in years 2023-2025, when it was managed jointly by the Foundation CdA and the Ministry of Culture and National Heritage, will be presented as well.

In my speech, I will describe the typology of the book art, i.e. codex books, book objects, photography books, liberature and zines, pointing at their relevance as means of artistic expression combining words with image and matter. Having a closer look at the programme, we will understand that it is an intense exhibitory, experimental and educational space, a crossroad for artists, designers and researchers to meet.

In conclusion, keeping an institutional independence of The Book Art Museum will be stressed as a fact of utmost importance, considering that further growth of this institution depends on its flexible structure and international network. The Museum is perceived as a centre of reflection on the contemporary book art, as a meeting point between Gutengerg’s tradition and digital experiment and, finally, a space where the book art becomes a metaphor for preserving memory and creation.

1. The Book Art Museum (MKA) in Lodz is a centre devoted to gathering, documenting and promoting the book art, as well as conducting scientific deliberations on the book art as an independent domain of art, combining traditional printing with modern design, typography and visual experiment.
2. Museum’s Activity takes its inspiration from the idea of CORRESPONENCE OF ARTS (literature, graphics, music, performance, noble printing techniques, as well as contemporary digital printing methods).
3. Polish Book Art Collection is composed of over 1000 pieces of art, ranging from book works to zines, photography books and book objects.
4. Collection typology (partly inspired by Clive Phillpot’s terminology) is composed of book objects, book works, just books, including zines, photography books, pre-codex books and children books.
5. Years 2023–2025 as a period of intense exhibition activity (approx. 30 exhibitions and events), covering both Polish and foreign makers, combining traditional Gutenberg’s typography with new technologies.

MACHINES AND EQUIPMENT FROM GUTENBERG’S ERA

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

ABSTRACT
Machines, equipment and tools belonging to the workshop of traditional printing techniques and books production, the so-called Gutenberg’s technique workshop, represent the second largest collection of The Book Art Museum, after the book art.

The collection took many years to gather and it was not motivated by the wish to collect historical items related to traditional printing techniques. It was supposed to serve as background infrastructure for the book art, responding to actual and project-related workshop needs. The machines were intended for the purpose of practicing art with the use of traditional, nowadays “noble”, printing, bookbinding and papermaking techniques, not solely to be objects of exhibition. With this vision in mind the profile of this collection was created – multiple types of complementary machines and equipment assure responses to variety of demands for print types or print runs and, thus, grant creative freedom. Therefore, on top of the typical maintenance, expository and presentative roles of the Museum, it aims as well at supporting and conducting creative work.

There is, however, one exception in this collection – a set of historical typefoundry matrices that is unique at the country level. It serves for casting type and holds original faces of type, whose history goes back to the end of the XIX century, toghether with foundry casting machines from that era. Thanks to the Museum getting hold of them, they avoided destruction and the national heritage could be saved. Ultimately, they might have a different use than originally. 

Structure of the collection.

1. Typography workshop:
   – hand composition workshop (metal type and blank material; wooden type; tools and accessories),
   – letterpress printing workshop (manual, treadle and electric presses),
   – hot metal composition and typecasting workshop (linotype, monotype, foundry type casting; matrices),
   – wooden type cuting workshop.
2. Bookbinding workshop.
3. Papermaking workshop.

Interdisciplinary projects of the Book Art Museum in Lodz in the area of intermedia and institutional cooperation

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

ABSTRACT
Since 1993, over the time span of 30 years of existence and 3 years as a state cultural institution, The Book Art Museum in Lodz has conducted several interdisciplinary and international projects in the area of intermedia (correspondence of arts). This multidimensional character of the Museum’s activity is reflected in a wide range of initiatives: 1. exhibitions presenting the book art collection, 2. educational actions, 3. managing cultural events and above all 4. artistic actions related to the book art. Through various undertakings, such as participation in the Book Fair in Frankfurt-am-Men with a scriptorium installation, retrieval of the pre-war typeface “Brygada”, its digital revitalization and popularization on the 100^th anniversary of Poland’s independence, artistic projects related to the work of prominent writers, as well as interdisciplinary events carried out in cooperation with local institutions and the University of Lodz, the Museum consistently fulfils its mission of popularizing the book art, both locally and globally.

We should add to the above list: the artistic realization “The Well” carried out in the context of the celebration of the opening of The Library of Alexandria’s new location and a selection of poems by the Polish Nobel Prize winner Wisława Szymborska entitled “Możliwość utrwalania” (ang. “The Power of Preserving”) published with the use of the traditional printing technique with graphics, in cooperation with Wisława Szymborska Foundation.

These selected achievements of the Museum have an interdisciplinary character but there is more to them. They point to an important aspect of networking with various institutions and entities for the sake of fostering cooperation at an international and local level. Based on these examples, we can identify those areas of the Museum’s activity which require to be further developed, stimulated and adequately financed.

THESES

1. Interdisciplinarity in the area of the book art – a quick glance at projects and cultural events carried out in years 1993-2025.
2. Networking with international and national institutions – coordinated actions for the years 2026-2030:
   – scientific level: seminars, conferences, study visits
   – artistic and cultural level: artist residencies, festivals, study visits;
   – multiannual artistic projects (residencies, study visits, arts actions) based on long-term financing;
   – multilingual publications and actions related to publishing;
   – Book Art Congress,
   – International Book Art Festival.
3. Overview of the Museum’ strategy and drawing a long-term action plan for years 2026-2030. 

DIGITALIZATION PROJECTS

The Book Art Museum in Lodz is known for cultivating typography and bookbinding traditions, as well as for its impressive collections of the book art, typeface matrices and equipment used in traditional printing techniques.

The need for their digitalization is caused by their fragility. Book works are often unique, susceptible to mechanical damage and material degradation. Digitalization provides the opportunity to preserve them in a virtual format and thus, make the research on the book art much easier. Digitalized items may also be shared for educational purposes, for example through typography workshops. 

In 2018 and in 2022, within the framework of “Digital Culture” project of the Ministry of Culture and National Heritage, The Book Museum managed to carry out an ambitious digitalization project covering matrices of typefaces Brygada, Wisła and Szkolne, as well as some of the machines. Brygada has been digitalized and transformed as far as to a font, similarly to Brygada 1918. It would be worthwhile to continue with this process and do the same for the remaining typeface matrices, which have not got their digital equivalent yet.

TYPESETTING WORKSHOP

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

ABSTRAKT
Warsztaty zecerskie organizowane w Muzeum Książki Artystycznej stanowią unikalną okazję do zgłębiania tajników tradycyjnego rzemiosła drukarskiego, które przez wieki stanowiło fundament tworzenia książek. Celem zajęć jest przede wszystkim edukacja młodzieży, dzieci oraz różnych grup odbiorców oferty edukacyjnej MKA w zakresie zecerstwa, które, mimo że jest często zapomnianą sztuką, ma ogromne znaczenie dla zrozumienia historii druku i rozwoju literatury. Warsztaty oferują uczestnikom praktyczne doświadczenie w zakresie układania tekstu, doboru krojów czcionek, a także technik druku ręcznego.

Funkcja edukacyjna warsztatów nie polega jedynie na przyswajaniu wiedzy teoretycznej, ale również na rozwijaniu umiejętności manualnych, które przyczyniają się do lepszego rozumienia procesu tworzenia książek i estetyki typograficznej. W kontekście młodszych uczestników, warsztaty stanowią doskonałą okazję do rozwijania kreatywności i są wprowadzeniem w świat sztuki graficznej. Dla dorosłych uczestników oferują poznanie tradycji związanych z drukiem, a także możliwość współczesnego wykorzystywania tych technik w projektach artystycznych.

Warsztaty zecerskie w Muzeum Książki Artystycznej nie tylko wzbogacają wiedzę o historii zecerstwa, ale także inspirują do refleksji nad współczesnymi formami druku, typografii i designu, pokazując, jak te tradycyjne umiejętności mogą być łączone z nowoczesnymi technologiami.

Dlaczego warsztat zecerski?

• Eksperymenty: łączenie druku typograficznego z grafiką cyfrową, technikami hybrydowymi
• Rzemiosło typograficzne jako „żywa pamięć” druku
• Wartość edukacyjna – łączenie teorii z praktyką
• Inspiracja dla współczesnych grafików, projektantów książek
• Rezydencje artystyczne, współpraca z uczelniami

Korzyści i wartości dla społeczności

• Podkreślenie znaczenia tangibility (namacalności) książki
• Rozwój kompetencji rękodzielniczych i artystycznych
• Wzmacnianie świadomości typograficznej i kultury druku
• Integracja środowisk artystycznych i publiczności

BOOKBINDING WORKSHOP

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

ABSTRACT
Traditional bookbinding workshop in the Book Art Museum is one of the founding blocks of its activity, both history-related and contemporary. It has been over 30 years that the Museum’s bookbindery provides a meeting place for tradition and modernity, where manual craftsmanship remains to be the carrier of cultural and educational values. Despite technical limitations and the impossibility to invest in the machine park, multiple artistic, preservation and educational projects are incessantly carried out in our workshop. The main part of the educational work consists in organizing workshops which act as heritage conservation and at the same time provide a creative space for artists and for building a community of people gathered around craftsmanship. Workshops participants, both beginners and skilled individuals, can experience the process of creating books, learn bookbinding techniques, hand-making or mindfulness and foster respect for the tradition related to books as objects of culture. Thanks to this kind of initiatives, bookbinding in the Museum is not only a thing of the past but a practice that stays alive and plays a key role in preserving craftsmanship, in creating new forms of art and educating future generations.

Theses:

1. Bookbinding workshops – preserve and continue the tradition of books-related craftsmanship, [enable a transfer of knowledge and skills, which, otherwise, would fall into oblivion during this era of digitalization and automation].
2. Bookbinding work – creative lab, [where combining traditional techniques with artistic experiments contributes to creating unique artists’ books]
3. Work on historical machines and using traditional tools reinforces workshop’s character, puts stress on hand-making, inspires respect for materials and manifests authenticity of the creative process.
4. Bookbinding workshops help to create bonds between participants, to develop their manual skills and creative abilities.

Tradition × Technology. A Dialogue Between Historical and Contemporary Techniques

Watch a video recording of the presentation (YouTube)

ABSTRACT
“Tradition × Technology: A Dialogue Between Historical and Contemporary Techniques” is a reflection on the conscious merging of two worlds: the historical methods of creating the artist’s book and the contemporary technological possibilities that continue to reshape it. Its starting point is a two-generation experience — from the classical techniques of printing and bookbinding practiced by my father, to the modern digital tools, cutting systems, and advanced production methods that shaped my own path. This meeting of perspectives taught us that the division between “old” and “new” is irrelevant; what matters are the solutions that best serve the idea of the artist’s book.

We develop the Museum of the Art of the Book as a space of continuous experimentation — a place where tradition does not block innovation, and technology becomes a tool for creative exploration. The planned workshops and production studio in the Wozownia building (1500 m² next to the Museum) are intended to enable classical and contemporary techniques to function side by side: from UV printing, lenticular imaging, layered and CNC-based processes, to lasers, thermoforming, laminations, and photopolymers. This is where a practical workspace will emerge for shaping the artist’s book as both a material and experimental object.